શું સામાન્ય માણસની મુસાફરી મોંઘી થશે? જાણો ટિકિટના ભાવ અંગે સરકારનો સંકેત
કેન્દ્રીય બજેટમાં ભારતીય રેલ્વે માટે રેકોર્ડબ્રેક ફાળવણી કરવામાં આવી છે. સામાન્ય જનતાની નજર હંમેશા એક જ પ્રશ્ન પર હોય છે: “શું ટિકિટ મોંઘી થશે?” આ વર્ષના બજેટ દસ્તાવેજો અને રેલ્વે મંત્રીના નિવેદનો પરથી સ્પષ્ટ સંકેત મળે છે કે સરકાર રેલ્વેની આવક વધારવા માટે ‘ડાયનેમિક પ્રાઈસિંગ’ અને ‘પ્રીમિયમ સર્વિસિસ’ પર વધુ ભાર મૂકશે. જોકે, પેસેન્જર ભાડામાં સીધો મોટો વધારો કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી નથી, પરંતુ જે રીતે સુવિધાઓમાં વધારો થઈ રહ્યો છે, તે જોતા સ્લીપર અને એસી કોચના ભાડામાં પરોક્ષ રીતે ફેરફાર થવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.
રેકોર્ડ મૂડી ખર્ચ અને હાઈ-સ્પીડ કોરિડોર પર ભાર
બજેટ ૨૦૨૬માં રેલ્વે માટે મૂડી ખર્ચ (Capex) માં ગત વર્ષની સરખામણીએ ૧૫% નો વધારો કરવામાં આવ્યો છે. આ ભંડોળનો મોટો હિસ્સો નવા હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડોર અને વંદે ભારત એક્સપ્રેસ ટ્રેનોના નેટવર્કને વિસ્તારવા માટે વાપરવામાં આવશે. સરકારનો લક્ષ્યાંક ૨૦૨૬ના અંત સુધીમાં ૫૦૦ નવી વંદે ભારત ટ્રેનો દોડાવવાનો છે. આધુનિકીકરણના આ ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે રેલ્વેએ પોતાની આંતરિક આવક (Internal Revenue) વધારવી અનિવાર્ય છે. આ જ કારણ છે કે નિષ્ણાતો માને છે કે નવી ટેક્નોલોજી અને સુવિધાઓના નામે ભાડામાં ‘યુઝર ફી’ અથવા ‘સર્વિસ ચાર્જ’ ઉમેરવામાં આવી શકે છે.
સામાન્ય મુસાફરો માટે ભાડામાં રાહત કે બોજ?
એક તરફ પ્રીમિયમ ટ્રેનોમાં સુધારા થઈ રહ્યા છે, તો બીજી તરફ સામાન્ય માનવીની મુસાફરી એટલે કે ‘જનરલ’ અને ‘સ્લીપર’ ક્લાસના ભાડા અંગે સરકારે સંતુલિત અભિગમ અપનાવ્યો છે. બજેટમાં સંકેત આપવામાં આવ્યો છે કે સામાન્ય શ્રેણીના ભાડામાં કોઈ મોટો વધારો નહીં કરવામાં આવે જેથી ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગ પર બોજ ન પડે. જોકે, પ્લેટફોર્મ ટિકિટ અને અન્ય સ્ટેશન સેવાઓના દરોમાં ફેરફાર કરીને રેલ્વે વધારાની આવક મેળવવાનો પ્રયાસ કરશે. સરકારનું ધ્યાન હવે ‘વોલ્યુમ’ પર છે, એટલે કે વધુ ટ્રેનો દોડાવીને વધુ મુસાફરોને સેવા પૂરી પાડવી જેથી ભાડું વધાર્યા વગર પણ કમાણી વધી શકે.
ડિજિટલ ટિકિટિંગ અને કવચ ટેક્નોલોજીનું સુરક્ષા કવચ
રેલ્વે સુરક્ષા માટે બજેટ ૨૦૨૬માં ‘કવચ’ (Kavach) સિસ્ટમના અમલીકરણ માટે મોટું ભંડોળ ફાળવવામાં આવ્યું છે. આ ટેક્નોલોજી ટ્રેનોને સામસામે અથડાતી અટકાવશે. આ સુરક્ષા સુવિધાઓ પાછળ થતા જંગી ખર્ચને જોતા, ભવિષ્યમાં ટિકિટ પર ‘સેફ્ટી સેસ’ (Safety Cess) લાગુ કરવાની ચર્ચાઓ પણ તેજ બની છે. આ ઉપરાંત, ડિજિટલ ઇન્ડિયા હેઠળ હવે ૧૦૦% ટિકિટિંગ ઓનલાઇન અને પેપરલેસ બનાવવાનો ટાર્ગેટ છે. ટિકિટ બુકિંગ પ્રક્રિયાને વધુ સરળ અને પારદર્શક બનાવવાથી ટિકિટ દલાલો પર અંકુશ આવશે, જેનાથી સામાન્ય મુસાફરોને કન્ફર્મ ટિકિટ મેળવવામાં સરળતા રહેશે.
સ્ટેશન પુનઃવિકાસ અને વ્યાપારી આવકમાં વધારો
અમૃત ભારત સ્ટેશન યોજના હેઠળ દેશના ૧૨૦૦ થી વધુ સ્ટેશનોનો કાયાકલ્પ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ સ્ટેશનો પર એરપોર્ટ જેવી સુવિધાઓ, ફૂડ કોર્ટ્સ અને મોલ્સ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. સરકારનો પ્લાન ટિકિટ ભાડા વધારવાને બદલે સ્ટેશન પરની ‘નોન-ફેયર રેવન્યુ’ (Non-fare revenue) એટલે કે જાહેરાતો અને દુકાનોના ભાડા દ્વારા આવક ઉભી કરવાનો છે. જો આ વ્યૂહરચના સફળ રહેશે, તો રેલ્વે ટિકિટના ભાવમાં મોટો વધારો ટાળી શકાશે. ૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના બજેટ ભાષણમાં સ્ટેશનોના વ્યાપારીકરણ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
પરિવાર અને સીનિયર સિટીઝન માટે રાહતના સંકેતો
સીનિયર સિટીઝન્સને ટિકિટમાં મળતી રાહત (Concession) જે કોરોના કાળથી બંધ હતી, તે ફરી શરૂ કરવા અંગે બજેટ ૨૦૨૬માં મિશ્ર સંકેતો મળ્યા છે. જોકે સંપૂર્ણ રાહત કદાચ પાછી ન મળે, પરંતુ ૭૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના નાગરિકો માટે ભાડામાં મર્યાદિત છૂટ આપવાની દરખાસ્ત પર વિચારણા ચાલી રહી છે. આ ઉપરાંત, ફેમિલી બુકિંગ પર વિશેષ ડિસ્કાઉન્ટ સ્કીમ લાવવાની પણ ચર્ચા છે. આ પ્રકારના પગલાંથી મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને લાંબા અંતરની મુસાફરીમાં રાહત મળી શકે છે.
નિષ્કર્ષ: રેલ્વેનું ભવિષ્ય અને ભાડાનું ગણિત
એકંદરે, ૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬નું બજેટ રેલ્વેના માળખાગત વિકાસ માટે સુવર્ણ તક લઈને આવ્યું છે. ટિકિટના ભાવ સીધા નહીં વધે, પરંતુ ‘યુઝર બેઝ્ડ’ સુવિધાઓને કારણે મુસાફરીનો ખર્ચ થોડો વધી શકે છે. સરકારનું લક્ષ્ય રેલ્વેને આત્મનિર્ભર અને નફાકારક બનાવવાનું છે. આધુનિક ટ્રેનો, સુરક્ષિત મુસાફરી અને સ્વચ્છ સ્ટેશનો માટે જો મુસાફરોએ થોડો વધારાનો ખર્ચ કરવો પડે, તો તે લાંબા ગાળે દેશના વિકાસ માટે ફાયદાકારક સાબિત થશે. આગામી દિવસોમાં રેલ્વે બોર્ડ દ્વારા કેટેગરી મુજબના નવા ભાડા પત્રકો જાહેર કરવામાં આવી શકે છે.
