400 કિલોમીટર લાંબી સક્રિય ફૉલ્ટ લાઇન: કોલકાતાથી ઢાકા સુધીના લાખો લોકો ખતરામાં, તાત્કાલિક પગલાં જરૂરી
બાંગ્લાદેશથી કોલકાતા સુધી 400 કિલોમીટર લાંબી એક નવી સક્રિય ફૉલ્ટ લાઇન શોધી કાઢવામાં આવી છે. આ ફૉલ્ટ લાઇન 6ની તીવ્રતા સુધીના ભૂકંપ પેદા કરી શકે છે, જેના કારણે આ સમગ્ર વિસ્તારમાં ભૂકંપનું મોટું જોખમ ઊભું થયું છે. તાજેતરના ભૂકંપો પછી આ શોધે વૈજ્ઞાનિકોની ચિંતા વધારી દીધી છે.
બાંગ્લાદેશના ઢાકાથી લઈને ભારતના કોલકાતા સુધી તાજેતરના દિવસોમાં ભયાનક ભૂકંપના આંચકા નોંધાયા હતા. આના પછી હવે એક આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂકંપ સંશોધન ટીમે બાંગ્લાદેશમાં એક નવી સક્રિય ભૂગર્ભ ફૉલ્ટ લાઇન શોધી કાઢી છે. આ ફૉલ્ટ લાઇન બાંગ્લાદેશના જમાલપુર અને મ્યમેંસિંહથી શરૂ થઈને ભારત સુધી, એટલે કે કોલકાતા સુધી ફેલાયેલી છે. તેની લંબાઈ આશરે 400 કિલોમીટર છે. આ એક સક્રિય ફૉલ્ટ લાઇન હોવાથી, તેનો અર્થ છે કે આ ક્ષેત્રમાં ભૂકંપ આવવાનું જોખમ રહેલું છે.
સાથે જ એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે બાંગ્લાદેશમાં ફૉલ્ટ લાઇનનો એક ભાગ સક્રિય (Seismically Active) છે, એટલે કે તે ભૂકંપ પેદા કરી શકે છે. અભ્યાસો પરથી જાણવા મળ્યું છે કે આ ફૉલ્ટ લાઇન 6ની તીવ્રતા સુધીના ભૂકંપ પેદા કરવામાં સક્ષમ છે.
બાંગ્લાદેશમાં કેટલી ફૉલ્ટ લાઇન?
ભૂકંપ વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે બાંગ્લાદેશમાં બે મુખ્ય ફૉલ્ટ લાઇન છે. તેમાંથી એક છે ડૉકી ફૉલ્ટ લાઇન (Dawki fault line) અને બીજી છે ઇન્ડો-બર્મા મેગાથ્રસ્ટ (Indo-Burma megathrust). આ ઉપરાંત, દેશમાં સિતાકુંડા કોસ્ટલ ફૉલ્ટ લાઇન, મધુપુર, શાહજીબજાર, જાફલોંગ અને કોમિલા જેવી અન્ય ફૉલ્ટ લાઇન પણ હાજર છે. આના પછી હવે વધુ એક ફૉલ્ટ લાઇન સામે આવી છે.
બાંગ્લાદેશમાં તાજેતરમાં ઘણા આંચકા અનુભવાયા છે. 21અને 22 નવેમ્બરના રોજ બાંગ્લાદેશમાં ચાર ભૂકંપ આવ્યા હતા. 21 નવેમ્બરનો ભૂકંપ રિક્ટર સ્કેલ પર 5.7 ની તીવ્રતાનો હતો. આ ભૂકંપમાં 10 લોકોના મોત થયા હતા.
કયા ભાગોમાં વધારે જોખમ?
તાજેતરમાં શોધાયેલી ફૉલ્ટ લાઇન એક અભ્યાસ દરમિયાન ઓળખવામાં આવી હતી, જેનું નેતૃત્વ બાંગ્લાદેશ જીઓલોજિકલ સર્વેના નાયબ નિયામક અખ્તરુલ અહસાન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમની સાથે આ અભ્યાસમાં અમેરિકા, ફ્રાન્સ, તુર્કી અને બાંગ્લાદેશના ઘણા સંશોધકો પણ સામેલ હતા. આ જ અભ્યાસમાં આ ફૉલ્ટ લાઇનને ઓળખવામાં આવી હતી.
અખ્તરુલ અહસાને જણાવ્યું કે આ ફૉલ્ટ લાઇનને ત્રણ ભાગોમાં વહેંચવામાં આવી છે. તેના એક ભાગમાં ઓછી તીવ્રતાવાળા ભૂકંપનું જોખમ છે, બીજા ભાગમાં ઉચ્ચ તીવ્રતાવાળા ભૂકંપનું જોખમ છે અને ત્રીજા ભાગમાં કોઈ ભૂકંપનું જોખમ નથી. જોકે, અખ્તરુલ અહસાને એ સ્પષ્ટ નથી કર્યું કે કયો ભાગ વધારે જોખમી છે અને કયો ઓછો.
5.6કરોડ વર્ષ પહેલા બની હતી લાઇન
નવા સંશોધન મુજબ, તાજેતરમાં ઓળખાયેલી ફૉલ્ટ લાઇન 5.6 કરોડ વર્ષ પહેલાં બની હતી. તે સમયે આ ફૉલ્ટ લાઇન સક્રિય હતી, પરંતુ ત્યારબાદ તે 23 મિલિયન વર્ષો સુધી સક્રિય રહી નહોતી. લગભગ 5.6 મિલિયન વર્ષો પહેલા, મેઘાલયની પહાડીઓ ઊંચી થવાને કારણે આ ફૉલ્ટ લાઇન ફરીથી સક્રિય થઈ ગઈ.
2010માં ભૂકંપ વૈજ્ઞાનિક હુમાયુન અખ્તર દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સંશોધનમાં જણાવાયું હતું કે 1548 થી 2009સુધી મ્યાનમાર, આસામ, શિલોંગ અને બાંગ્લાદેશમાં 33 શક્તિશાળી ભૂકંપ આવ્યા. તેમાંથી સૌથી મોટો ભૂકંપ 12 જૂન 1897 ના રોજ આવ્યો, જેની તીવ્રતા 8.7હતી. આ ભૂકંપે લગભગ 3.9 લાખ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારને તબાહ કરી દીધો હતો.
