આત્મનિર્ભર ભારતની નવી ઉડાન: સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં ભારત કેવી રીતે પકડી રહ્યું છે ગતિ

એક સમય હતો જ્યારે ૭૦% હથિયાર વિદેશથી આવતા હતા! સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ની સફર

આઝાદીના દાયકાઓ પછી, ભારતની સંરક્ષણ તૈયારીઓ એક માળખાકીય વિરોધાભાસ પર આધારિત હતી. એક તરફ, ભારત વિશ્વની સૌથી મોટી સેનાઓમાંથી એક હતું, પરંતુ બીજી તરફ, તે તેના સંરક્ષણ સાધનો માટે મોટાભાગે અન્ય દેશો પર નિર્ભર રહેતું હતું. ૧૯૯૦ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં, ભારત લગભગ ૭૦ ટકા સંરક્ષણ સાધનો વિદેશોમાંથી આયાત કરતું હતું. આ આયાતનો મોટો હિસ્સો સોવિયત સંઘ/રશિયામાંથી આવતો હતો, જેને ઇઝરાયેલ અને પશ્ચિમી દેશોના સપ્લાયર્સ દ્વારા પૂરક બનાવવામાં આવતો હતો.

કોઈપણ રાષ્ટ્ર માટે, સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આટલી બધી વિદેશી નિર્ભરતા માત્ર આર્થિક બોજ જ નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે પણ એક મોટો પડકાર છે. સંકટના સમયે, વિદેશી સપ્લાયર્સ દ્વારા પુરવઠો રોકી દેવામાં આવે તો તે દેશની સુરક્ષાને ગંભીર રીતે અસર કરી શકે છે. આ જ કારણોસર, ભારતે હવે સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા હાંસલ કરવા માટે મિશન મોડમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું છે.

સ્વદેશીકરણની ગતિ: મુખ્ય નીતિગત પહેલ

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ભારત સરકારે સંરક્ષણ ઉત્પાદનને વેગ આપવા અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ક્રાંતિકારી પગલાં લીધાં છે:

અત્યાધુનિક યુદ્ધ માટે તૈયાર ભારત: 20,000 કરોડના સ્વદેશી ડ્રોનથી સજ્જ થશે સેના

કેરળમાં આજથી ચોમાસાનું સત્તાવાર આગમન, દેશના ૧૨ રાજ્યોમાં ભારે વરસાદની આશંકા

૧. નકારાત્મક આયાત યાદી

સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું એ છે કે સંરક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા સમયાંતરે ‘નકારાત્મક આયાત યાદી’ જાહેર કરવામાં આવે છે. આ યાદીમાં એવા સંરક્ષણ ઉપકરણો અને સિસ્ટમ્સનો સમાવેશ થાય છે, જે હવે પછી વિદેશમાંથી આયાત કરવામાં આવશે નહીં, પરંતુ ફરજિયાતપણે દેશની અંદર જ ખરીદવામાં આવશે. આ પગલાથી સ્થાનિક ઉત્પાદકોને ખાતરી મળી છે કે તેમના માટે એક મોટું બજાર તૈયાર છે.

૨. સંરક્ષણ ઉત્પાદન કોરિડોર

તમિલનાડુ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં બે સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક કોરિડોર (Defence Industrial Corridors) સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ કોરિડોરનો હેતુ સંરક્ષણ ઉત્પાદન માટે એક ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાનો છે, જ્યાં મોટા ઉદ્યોગો, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) અને સ્ટાર્ટઅપ્સ એકસાથે કામ કરી શકે અને સંકલિત સપ્લાય ચેઇનનો વિકાસ કરી શકે.

૩. સંરક્ષણ ખરીદ નીતિમાં ફેરફાર

નવી સંરક્ષણ ખરીદ નીતિમાં, ‘બાય ઇન્ડિયન’ (Buy Indian) અને ‘બાય એન્ડ મેક ઇન્ડિયન’ (Buy and Make Indian) શ્રેણીઓને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. આનાથી સ્થાનિક કંપનીઓને મોટા સંરક્ષણ સોદાઓમાં અગ્રતા મળે છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ હેઠળ, વિદેશી કંપનીઓને ભારતમાં ઉત્પાદન એકમો સ્થાપવા અથવા ભારતીય કંપનીઓ સાથે ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર (Transfer of Technology – ToT) દ્વારા ભાગીદારી કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.

૪. સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ખાનગી ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહન

ભારતે સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં ખાનગી ક્ષેત્ર અને સ્ટાર્ટઅપ્સને લાવવા માટે વિશેષ યોજનાઓ (જેમ કે iDEX – Innovations for Defence Excellence) શરૂ કરી છે. આનાથી યુવાનો અને ટેકનોલોજી આધારિત કંપનીઓને સંરક્ષણ જરૂરિયાતો માટે નવીન ઉકેલો પૂરા પાડવા માટે પ્રોત્સાહન મળે છે.

હવે 10 વર્ષથી વધુ સમય નહીં મળે! જાણી લો MBBS પાસ કરવાનો નવો સરકારી નિયમ

કર્ણાટકના નવા મુખ્યમંત્રી બન્યા ડી.કે. શિવકુમાર: રાહુલ ગાંધી અને ખડગેની હાજરીમાં લીધા શપથ

આત્મનિર્ભરતાના ફળ અને વર્તમાન ગતિ

આ નીતિગત પગલાંના પરિણામો હવે દેખાવા લાગ્યા છે.

• ભારત હવે માત્ર નાના ઉપકરણો જ નહીં, પણ જટિલ અને મોટા પ્લેટફોર્મ જેમ કે ફાઇટર એરક્રાફ્ટ (તેજસ – Tejas), એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ (INS વિક્રાંત), આર્ટિલરી ગન (ધનુષ – Dhanush) અને મિસાઇલ સિસ્ટમ્સનું પણ સફળતાપૂર્વક ઉત્પાદન કરી રહ્યું છે.
• સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં સ્થાનિક મૂડીરોકાણ વધ્યું છે અને ભારત હવે સંરક્ષણ સાધનોની નિર્યાત (Export) કરનાર દેશ તરીકે પણ ઊભરી રહ્યું છે.
• સરકારનું લક્ષ્ય છે કે આગામી કેટલાક વર્ષોમાં સંરક્ષણ ઉત્પાદનનું ટર્નઓવર $૨૫ અબજ સુધી પહોંચાડવું અને નિકાસ $૫ અબજ સુધી વધારવી.

આ ગતિ દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર આયાત પર નિર્ભર રહેવાને બદલે, વૈશ્વિક સંરક્ષણ હબ બનવાના માર્ગે આગળ વધી રહ્યું છે. આ આત્મનિર્ભરતા માત્ર સૈન્યને જ મજબૂત કરશે નહીં, પરંતુ હજારો નોકરીઓનું સર્જન કરશે અને ભારતીય અર્થતંત્રને પણ નવું બળ આપશે.