મુન્દ્રાથી ખાવડા સુધી… ભારત કેવી રીતે બનશે ગ્લોબલ સુપરપાવર? અદાણીનો મોટો પ્લાન!
મુંબઈ ખાતે યોજાયેલા એક મહત્વપૂર્ણ કાર્યક્રમમાં અદાણી ગ્રૂપના ચેરમેન ગૌતમ અદાણીએ ભારતની અગ્રણી ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સી કેરએજ (CareEdge) ગ્રૂપ સમક્ષ એક સૈદ્ધાંતિક અને દૂરોગામી વિચાર રજૂ કર્યો છે. તેમણે જણાવ્યું કે, વર્તમાન સમયમાં જ્યારે વૈશ્વિક અને ભારતીય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું સ્વરૂપ તીવ્ર ગતિએ બદલાઈ રહ્યું છે, ત્યારે ક્રેડિટ રેટિંગ અને મૂલ્યાંકનની પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાં પણ આધુનિક સુધારા કરવા અત્યંત જરૂરી બન્યા છે. તેમણે ભારતમાં વિશ્વનું પ્રથમ ‘ઇન્ટિગ્રેટેડ પ્લેટફોર્મ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્રેડિટ ફ્રેમવર્ક’ સ્થાપિત કરવા માટે હાકલ કરી હતી.
અદાણીએ કેરએજ સાથેના અદાણી ગ્રૂપના લગભગ બે દાયકા જૂના અને મજબૂત સંબંધોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે ઉમેર્યું કે આજે આ ભાગીદારી ૧૦૦થી વધુ સંસ્થાઓ અને રૂ. ૩ લાખ કરોડથી વધુ મૂલ્યાંકિત એસેટ્સના રેટિંગ સુધી વિસ્તરી ચૂકી છે. આ દીર્ઘકાલીન અનુભવના આધારે તેમણે એક મૂળભૂત પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કર્યો કે, જે જૂના માપદંડો માત્ર ભારતના જોખમો (risks) નું જ મૂલ્યાંકન કરે છે, તે માપદંડો આજના નવા ભારતની વધતી ક્ષમતાઓ, આર્થિક સંભાવનાઓ અને વ્યૂહાત્મક સક્ષમતાને ઓળખવામાં કેમ પાછળ રહી જાય છે?
પરંપરાગત રેટિંગ મોડલ્સથી ‘ઇકોસિસ્ટમ’ તરફ પ્રયાણ
વર્તમાન રેટિંગ માળખા વિશે વાત કરતાં તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આજના મોટાભાગના મૂલ્યાંકન મોડલ્સ એવા સમયગાળામાં તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા જ્યારે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિકાસ એકદમ મર્યાદિત હતો અને દરેક પ્રોજેક્ટને એક સ્વતંત્ર એસેટ (Standalone Asset) તરીકે જ જોવામાં આવતો હતો. ભૂતકાળમાં રસ્તા, બંદર કે વીજ ઉત્પાદન મથક એક અલગ એકમ તરીકે કાર્ય કરતા હતા.
પરંતુ, વર્તમાન સમયમાં ભારત જે પ્રકારના વિશાળ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ તૈયાર કરી રહ્યું છે, તે માત્ર એક ઈંટ-સિમેન્ટની સંપત્તિ કે એકલદોકલ માળખું નથી. આ પ્રોજેક્ટ્સ આજે સમગ્ર આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ, નવા ઉદ્યોગો, હજારો રોજગારીઓ અને ભવિષ્યની નવી તકોનું સર્જન કરનારા વિશાળ ‘પ્લેટફોર્મ્સ’ બની રહ્યા છે. તેથી તેમનું મૂલ્યાંકન પણ એકલા-અટૂલા પ્રોજેક્ટ તરીકે કરવાને બદલે તેમની સાથે જોડાયેલી આખી ઇકોસિસ્ટમને ધ્યાનમાં રાખીને થવું જોઈએ.
મુન્દ્રા પોર્ટ: એક સ્વતંત્ર પોર્ટથી ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર સુધીની સફર
પોતાની વાતને વ્યવહારિક ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવતા અદાણીએ ગુજરાતના મુન્દ્રા પોર્ટનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે દાયકાઓ પહેલાં મુન્દ્રાની શરૂઆત માત્ર એક નાના બંદર તરીકે થઈ હતી. પરંતુ આજે સમય જતાં આ પ્રોજેક્ટ માત્ર જહાજો લાંગરવાનું સ્થળ નથી રહ્યો. તે રેલવે કનેક્ટિવિટી, લોજિસ્ટિક્સ પાર્ક, ઊર્જા ઉત્પાદન, ટ્રાન્સમિશન અને વિશાળ ઔદ્યોગિક સેઝ (SEZ) સાથે જોડાયેલું એક દેશનું મોટું આર્થિક કેન્દ્ર બની ગયું છે.
મુન્દ્રા પ્રોજેક્ટ દર્શાવે છે કે એક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કેવી રીતે આસપાસના અન્ય ઉદ્યોગો અને દેશના વેપારને વેગ આપે છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે, “જો આપણે માત્ર આજે દેખાતી વર્તમાન માંગ (demand) માટે જ યોજનાઓ બનાવીશું કે મૂલ્યાંકન કરીશું, તો આવતીકાલે ઊભી થનારી અસીમ તકો ઝડપવામાં ભારત મોડું પડી જશે.”
વિઝિંજમ પોર્ટ: દેશની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને આત્મનિર્ભરતાનું પ્રતિક
કેરળમાં આકાર લઈ રહેલા વિઝિંજમ ઇન્ટરનેશનલ સીપોર્ટ (Vizhinjam International Seaport) નો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે જણાવ્યું કે, આ પ્રોજેક્ટનું મૂલ્ય માત્ર એક બંદરથી ક્યાંય વિશેષ છે. વિઝિંજમ ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા (Strategic Autonomy) અને વૈશ્વિક વેપારમાં દેશની સ્થિતિને અત્યંત મજબૂત બનાવનારી એસેટ છે.
ભૂતકાળમાં લાંબા સમય સુધી ભારતને તેના મધ દરિયેથી પસાર થતા કન્ટેનર કાર્ગોના ટ્રાન્સશિપમેન્ટ માટે વિદેશી બંદરો (જેમ કે કોલંબો કે સિંગાપોર) પર નિર્ભર રહેવું પડતું હતું, જેનાથી દેશને આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક નુકસાન થતું હતું. વિઝિંજમ પોર્ટ શરૂ થવાથી ભારત હવે આ ક્ષેત્રમાં પૂર્ણપણે આત્મનિર્ભર બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આવા પ્રોજેક્ટ્સનું મૂલ્યાંકન માત્ર કમાણીના આંકડા પરથી ન થઈ શકે, પરંતુ દેશની સુરક્ષા અને વેપાર સ્વતંત્રતાના સંદર્ભમાં થવું જોઈએ.
ખાવડા રિન્યૂએબલ એનર્જી પાર્ક: નવી પેઢીનું પ્લેટફોર્મ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર
ગુજરાતના કચ્છમાં ખાવડા ખાતે વિકસાવવામાં આવી રહેલા ૩૦ ગીગાવોટ (GW) ના વિશ્વના સૌથી મોટા રિન્યૂએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટને તેમણે ‘નવી પેઢીના પ્લેટફોર્મ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર’નું ઉત્તમ ઉદાહરણ ગણાવ્યું હતું. અદાણીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ખાવડા પ્રોજેક્ટનું વાસ્તવિક મૂલ્ય માત્ર તેમાંથી ઉત્પન્ન થનારી વીજળીના મેગાવોટમાં નથી, પરંતુ તે સ્વચ્છ ઊર્જા, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ગ્રીન હાઇડ્રોજન, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ડિજિટલ ડેટા સેન્ટર્સના પરસ્પર સંકલનમાં રહેલું છે.
તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, “પરંપરાગત રેટિંગ ફ્રેમવર્ક્સ હંમેશા અલગ-અલગ સંપત્તિઓનું છૂટક મૂલ્યાંકન કરે છે. પરંતુ, આજના ડિજિટલ અને આધુનિક યુગમાં વાસ્તવિક આર્થિક મૂલ્ય ત્યાં સર્જાય છે જ્યાં clean energy, data networks અને manufacturing એકબીજા સાથે એકીકૃત થઈને કામ કરે છે.”
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ભવિષ્યની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા
આજના યુગમાં ઝડપથી વધી રહેલા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના પ્રભાવ અંગે ચર્ચા કરતાં અદાણીએ જણાવ્યું કે, ભવિષ્યના વિશ્વમાં માત્ર શ્રેષ્ઠ સોફ્ટવેર કે કોડિંગ એલ્ગોરિધમ્સ જ નિર્ણાયક ભૂમિકા નહીં ભજવે. પરંતુ, તે સોફ્ટવેર અને AI ને મોટા પાયે ચલાવી શકે તેવા ભૌતિક અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ કરવું સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે.
મોટા ડેટા સેન્ટર્સ, સતત મળી રહેતી ગ્રીન ઊર્જા, મજબૂત ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક્સ, સબસી કેબલ્સ અને વિશાળ જમીન જેવી સગવડો જ આવનારા સમયમાં કોઈપણ દેશની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાનો આત્યંતિક આધાર બનશે. જો રેટિંગ ફ્રેમવર્ક આ ભવિષ્યલક્ષી તૈયારીઓને ન ઓળખી શકે તો તે અધૂરું ગણાશે.
પ્રસ્તાવ રેટિંગ ધોરણોમાં છૂટછાટ માટે નથી, પરંતુ વ્યાપક દૃષ્ટિકોણ માટે છે
પોતાના વક્તવ્યમાં ગૌતમ અદાણીએ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે તેમનો આ પ્રસ્તાવ રેટિંગના કડક ધોરણોમાં કોઈ છૂટછાટ મેળવવા કે પ્રક્રિયા સરળ બનાવવા માટે બિલકુલ નથી. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે, “અમને હળવા કે ઓછા ધોરણોની જરૂર નથી, પરંતુ અમને વધુ વ્યાપક, ઊંડાણપૂર્વકના અને વિઝનરી દૃષ્ટિકોણની જરૂર છે.”
તેમણે એવા ડાયનેમિક (ગતિશીલ) મૂલ્યાંકન મોડલ્સ વિકસાવવા પર ભાર મૂક્યો જે પ્રોજેક્ટથી સર્જાતા ‘ઇકોસિસ્ટમ મલ્ટિપ્લાયર’ (Ecosystem Multiplier), ‘સ્ટ્રેટેજિક રિઝિલિયન્સ’ (વ્યૂહાત્મક ક્ષમતા) અને સંકલિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરથી દેશના અર્થતંત્રમાં ઉમેરાતા વધારાના મૂલ્યને યોગ્ય રીતે રેટિંગમાં સ્થાન આપી શકે.
ઉભરતા દેશો માટે ભારત બનશે વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક
અદાણીએ પૂર્ણ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે જો ભારત આ પ્રકારનું આધુનિક અને એકીકૃત (Integrated) ક્રેડિટ રેટિંગ ફ્રેમવર્ક વિકસાવવામાં વિશ્વમાં પહેલ કરશે, તો તે માત્ર ભારતીય કંપનીઓ કે પ્રોજેક્ટ્સ માટે જ ઉપયોગી નહીં નીવડે, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ (Emerging Economies) માટે એક નવો વૈશ્વિક માપદંડ (Global Benchmark) બની રહેશે. ગ્લોબલ સાઉથના દેશો માટે આ મોડલ એક માર્ગદર્શક બનશે.
નિષ્કર્ષ: નાણાકીય આંકડાઓથી પર દેશનો લાંબા ગાળાનો વિકાસ
પોતાના પ્રબોધનના અંતમાં તેમણે આહ્વાન કર્યું હતું કે ભવિષ્યના વિશાળ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું મૂલ્યાંકન માત્ર બેલેન્સ શીટના નાણાકીય આંકડાઓ કે ટૂંકા ગાળાના નફા-નુકસાન સુધી સીમિત ન રહેવું જોઈએ. રેટિંગમાં દેશના લાંબા ગાળાના વિકાસ, રાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક સક્ષમતા અને સમગ્ર અર્થતંત્ર પર પડતી હકારાત્મક અસરનું પ્રતિબિંબ પડવું જોઈએ.
તેમણે એક સુંદર વાક્ય સાથે વાત પૂર્ણ કરી હતી કે, “નિર્માતા (Developer) ભવિષ્યની કલ્પના કરે છે અને વિશ્લેષક (Analyst) તેની વાસ્તવિકતા અને જોખમો ચકાસે છે – દેશના સાચા અને સંતુલિત વિકાસ માટે આ બંને દૃષ્ટિકોણ સમાન રીતે જરૂરી અને પૂરક છે.”
