પતિએ છૂટાછેડા લીધા છતાં પત્નીનો હક યથાવત! ભરણપોષણ અંગે હાઈકોર્ટનો મોટો નિર્ણય
મહિલાઓના અધિકારો અને સામાજિક સુરક્ષાની દિશામાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટની લખનૌ બેંચે એક અત્યંત મહત્વનો અને દૂરગામી ચુકાદો આપ્યો છે. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટપણે ચુકાદો આપ્યો છે કે, જે મહિલાને તેના પતિ દ્વારા ‘પરિત્યાગ’ (પત્ની ઘર છોડીને જતી રહી હોવાના) ના આધારે છૂટાછેડા આપવામાં આવ્યા હોય, તે મહિલા પણ ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC) ની કલમ 125 હેઠળ પતિ પાસેથી ભરણપોષણ (Maintenance) નો દાવો કરવા માટે હકદાર છે.
હાઈકોર્ટે શરત મૂકી છે કે મહિલાએ બીજા લગ્ન ન કર્યા હોવા જોઈએ અને તે પોતાનું ગુજરાન ચલાવવામાં અસમર્થ હોવી જોઈએ. જસ્ટિસ રામ મનોહર નારાયણ મિશ્રાની બેંચે સુનીતા નામની મહિલા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી રિવિઝન પીટિશન પર સુનાવણી કરતા આ આદેશ આપ્યો હતો. અદાલતે અવલોકન કર્યું હતું કે માત્ર પરિત્યાગના આધારે છૂટાછેડાની ડિગ્રી મળી જવાથી, લગ્નવિચ્છેદ પછીના સમયગાળા માટે વિચ્છેદિત પત્નીનો ભરણપોષણ મેળવવાનો કાનૂની અધિકાર સમાપ્ત થઈ જતો નથી.
ફેમિલી કોર્ટનો જૂનો આદેશ રદ: નવા સિરેથી સુનાવણી કરવાનો આદેશ
આ મહત્વપૂર્ણ અવલોકન સાથે, અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે સુલતાનપુર ફેમિલી કોર્ટના તે આદેશને રદ કરી દીધો છે, જેમાં ફેમિલી કોર્ટે પત્નીની ભરણપોષણની અરજીને સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધી હતી. હાઈકોર્ટે સમગ્ર મામલાને નવી વિચારણા અને પુનઃ સુનાવણી માટે સુલતાનપુર ફેમિલી કોર્ટમાં પરત (Remit) મોકલી આપ્યો છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, સુનીતાએ સુલતાનપુર ફેમિલી કોર્ટના પ્રિન્સિપલ જજ દ્વારા 22 ડિસેમ્બર, 2018 ના રોજ CrPC ની કલમ 125 હેઠળના ભરણપોષણના કેસમાં આપેલા આદેશ સામે હાઈકોર્ટમાં રિવિઝન અરજી કરી હતી. ફેમિલી કોર્ટે પતિની તરફેણમાં પરિત્યાગના આધારે છૂટાછેડા મંજૂર થયા હોવાનું કારણ આગળ ધરીને પત્નીને ભરણપોષણ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, જેને હવે હાઈકોર્ટે ગેરકાયદેસર ઠેરવ્યો છે.
પત્નીનો પક્ષ: દહેજ ઉત્પીડન અને પતિના બીજા લગ્નનો આરોપ
કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા કેસની વિગતો અનુસાર, પત્ની સુનીતાએ જણાવ્યું હતું કે તેના લગ્ન બાળપણમાં થયા હતા અને ‘ગૌના’ (Gauna) ની વિધિ પૂર્ણ થયા પછી તેને તેના સાસરે મોકલવામાં આવી હતી. લગ્ન બાદ તેનો પતિ ભારતીય સેના (Indian Army) માં જોડાયો હતો.
પત્નીએ ગંભીર આરોપો મૂકતા જણાવ્યું હતું કે:
દહેજની માંગ અને શારીરિક ત્રાસ: વર્ષ 2007 માં જ્યારે તેનો પતિ રજા પર ઘરે પાછો ફર્યો, ત્યારે પતિ અને તેના પરિવારના સભ્યોએ તેને શારીરિક અને માનસિક ત્રાસ આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. વધારાના દહેજ તરીકે ₹1 લાખ રોકડા, એક મોટરસાઇકલ અને કલર ટીવીની માંગણી કરવામાં આવી હતી.
જીવલેણ હુમલો: પત્નીએ એવો પણ સનસનાટીભર્યો આરોપ લગાવ્યો હતો કે સાસરિયાઓએ તેને સળગાવીને મારી નાખવાનો પ્રયાસ પણ કર્યો હતો.
પતિના બીજા લગ્ન: વર્ષ 2008 માં જ્યારે પતિ બેંગલોરથી પાછો આવ્યો, ત્યારે તેણે પત્નીને જાણ કરી કે તેણે બીજા લગ્ન કરી લીધા છે અને તે બીજી મહિલાને તેના પિતૃગૃહમાં લઈ આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેને પિયર મૂકી દેવામાં આવી હતી અને પતિએ તેને કોઈ પણ પ્રકારનું ભરણપોષણ આપવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીદો હતો.
પતિનો પક્ષ: પરિત્યાગ અને દંપતી સંબંધોની પુનઃસ્થાપનાનો દાવો
બીજી તરફ, પતિએ કોર્ટમાં લગ્ન અને ‘ગૌના’ ની વાતનો સ્વીકાર કર્યો હતો, પરંતુ પત્ની દ્વારા મૂકવામાં આવેલા દહેજ ઉત્પીડન અને ક્રૂરતાના આરોપોને સખત શબ્દોમાં નકારી કાઢ્યા હતા.
પતિએ દલીલ કરી હતી કે:
પરિત્યાગનો દાવો: પત્ની પોતે જ તેની મરજીથી સાસરું છોડીને જતી રહી છે અને તે તેના પિતૃગૃહમાં તેની સાથે રહેવા તૈયાર નહોતી.
ભરણપોષણ માટે તૈયારી: પતિએ દાવો કર્યો હતો કે તે હંમેશાં તેને પોતાની સાથે રાખવા અને તેનું ભરણપોષણ કરવા માટે તૈયાર હતો.
દાંપત્ય હકોની પુનઃસ્થાપના: તેણે હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 9 હેઠળ દંપતી સંબંધોની પુનઃસ્થાપના (Restitution of Conjugal Rights) માટે પણ કાનૂની કાર્યવાહી કરી હતી, પરંતુ પત્ની પાછી ફરી નહોતી.
કાયદાકીય દ્રષ્ટિકોણ: કલમ 125 CrPC અને મહિલાઓની સામાજિક સુરક્ષા
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે આ કેસની સુનાવણી વખતે સ્પષ્ટ કર્યું કે CrPC ની કલમ 125 નો મુખ્ય હેતુ નિવૃત્ત અથવા વિચ્છેદિત પત્નીને સમાનતા, ગૌરવ અને સામાજિક સુરક્ષા પૂરી પાડવાનો છે, જેથી તે બેઘર કે લાચાર ન બને.
કાયદાની નજરમાં ‘છૂટાછેડા લીધેલી મહિલા’ (Divorced Wife) પણ ભરણપોષણ મેળવવા માટે હકદાર છે. ભલે છૂટાછેડા પત્નીના પરિત્યાગ (Desertion) ના આધારે આપવામાં આવ્યા હોય, પરંતુ લગ્નનો અંત આવ્યા પછી જો મહિલા પાસે આજીવિકાનું કોઈ સાધન ન હોય અને તેણે પુનર્લગ્ન ન કર્યા હોય, તો પતિ પોતાની ભૂતપૂર્વ પત્નીને ભરણપોષણ આપવાની નૈતિક અને કાનૂની જવાબદારીમાંથી છટકી શકે નહીં.
