ઈરાન સંકટ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બ્લોકેડ: મુશ્કેલીના સમયે અમેરિકાએ લંબાવ્યો ભારત તરફ દોસ્તીનો હાથ, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનો માસ્ટરસ્ટ્રોક
પશ્ચિમ એશિયા (Middle East) માં સતત વધતો જતો સૈન્ય તણાવ અને ઈરાન કટોકટીના કારણે જ્યારે આખી દુનિયા પર આર્થિક મંદી અને ઊર્જા યુદ્ધનો ભય મંડરાઈ રહ્યો છે, ત્યારે ભારતના પાટનગર નવી દિલ્હીથી એક બહુ મોટા અને નિર્ણાયક રાજદ્વારી સમાચાર સામે આવ્યા છે. અમેરિકાના શક્તિશાળી વિદેશ મંત્રી (US Secretary of State) માર્કો રુબિયોએ નવી દિલ્હીમાં પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી સાથે એક અત્યંત ગુપ્ત અને હાઈ-લેવલ બેઠક યોજી છે. આ મુલાકાત એવા સમયે થઈ છે જ્યારે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં ચાલી રહેલા અવરોધોને કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગઈ છે. આ કટોકટીના કાળમાં અમેરિકાએ ભારતને અવિરત તેલ અને ગેસનો પુરવઠો આપવાની સત્તાવાર ખાતરી આપીને નવી વૈશ્વિક ધરીના સંકેત આપ્યા છે.
હોર્મુઝ સંકટ: ભારતની અર્થવ્યવસ્થા પર વાગ્યો હતો મોટો ફટકો
વાસ્તવમાં, મધ્ય-પૂર્વની વર્તમાન અશાંતિએ ભારતીય અર્થતંત્રના તમામ સમીકરણો બગાડી નાખ્યા હતા. દુનિયાનો સૌથી વ્યસ્ત અને સંવેદનશીલ દરિયાઈ માર્ગ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ લગભગ ઠપ્પ થઈ જવાને કારણે ભારતની ચિંતા ચરમસીમાએ હતી, કારણ કે ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો અને ક્રૂડ ઓઇલની આયાતનો અંદાજે ૯૦% હિસ્સો આ જ દરિયાઈ કોરિડોર દ્વારા મંગાવે છે.
આ પુરવઠા સંકટની સીધી અને આકરી અસર ભારતના સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સા પર પડી રહી છે. છેલ્લા માત્ર ૧૦ જ દિવસમાં દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં ત્રણ-ત્રણ વખત વધારો ઝીંકાયો છે. મોંઘવારી વધવાના ડરથી ભારતીય ચલણ (રૂપિયો) અમેરિકી ડોલર સામે ૯૬.૯૬ ની અત્યાર સુધીની સૌથી ઐતિહાસિક અને ચિંતાજનક નીચી સપાટીએ પહોંચી ગયું છે. આ આર્થિક અનિશ્ચિતતાનો ગેરફાયદો ઉઠાવીને વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPIs) ભારતીય શેરબજારમાંથી દરરોજ અબજો ડોલર પાછા ખેંચી રહ્યા હતા, જેના કારણે સેન્સેક્સ-નિફ્ટીમાં કડાકો બોલી ગયો હતો.
ભારત-યુએસ ઉર્જા કરાર અને વર્તમાન આર્થિક સ્થિતિ
| આર્થિક સૂચકાંક / પડકારો (Challenges) | વર્તમાન ગંભીર સ્થિતિ (Current Status) | માર્કો રુબિયો અને પીએમ મોદીની ડીલ (The Solution) |
| ભારતીય રૂપિયો (INR vs USD) | ૯૬.૯૬ ની ઐતિહાસિક નીચી સપાટીએ | અમેરિકી રોકાણ અને વ્યાપાર વધારી સ્થિરતા અપાશે. |
| હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz) | ઈરાન તણાવને કારણે ટ્રાફિક લગભગ ઠપ્પ | વૈવિધ્યીકરણ દ્વારા અમેરિકાથી સીધી ઊર્જા આયાત કરાશે. |
| સ્થાનિક ઇંધણના ભાવ | ૧૦ દિવસમાં ૩ વખત ભાવવધારો | અવિરત તેલ-ગેસ સપ્લાયની ગેરંટીથી ભાવો અંકુશમાં આવશે. |
| વિદેશી રોકાણ (FPI) | ભારતીય શેરબજારમાંથી અબજો ડોલરની નિકાસ | ક્વાડ (QUAD) અને દ્વિપક્ષીય વેપારથી રોકાણકારોનો ભરોસો પાછો આવશે. |
અમેરિકાનો મોટો ખેલ: ગલ્ફ અને રશિયા પર ભારતની નિર્ભરતા ઘટશે
આ નાજુક અને નિર્ણાયક વળાંક પર યુએસ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ માર્કો રુબિયોની દિલ્હી મુલાકાતે સંજીવની જેવું કામ કર્યું છે. તેમણે પીએમ મોદીને સ્પષ્ટ ખાતરી આપી છે કે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું પ્રશાસન કોઈપણ સંજોગોમાં ઈરાનને વૈશ્વિક ઉર્જા બજારને બંધક બનાવવા નહીં દે. રુબિયોએ ભારત સામે ખુલ્લી ઓફર મૂકી છે કે ભારત પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતોને સંતોષવા માટે જેટલું ઈચ્છે તેટલું તેલ અને ગેસ અમેરિકા પૂરો પાડવા તૈયાર છે.
ભારતમાં સ્થિત યુએસ એમ્બેસેડર સર્જિયો ગોરે પણ આ વ્યાપારી શિફ્ટની પુષ્ટિ કરતા જણાવ્યું છે કે ભારત હવે તેના સપ્લાય રૂટ્સનું વૈવિધ્યીકરણ (Diversification) કરી રહ્યું છે. શિપિંગના તાજા ડેટા દર્શાવે છે કે આ જ મહિનામાં ભારતે અમેરિકા પાસેથી અત્યાર સુધીના રેકોર્ડ જથ્થામાં લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) અને LPG ની આયાત શરૂ કરી દીધી છે. અમેરિકાનો વ્યૂહાત્મક ઉદ્દેશ્ય ખાડી દેશો (Middle East) અને રશિયા પર ભારતની પરંપરાગત નિર્ભરતાને ઘટાડીને બંને લોકશાહી દેશો વચ્ચે આર્થિક પરસ્પર નિર્ભરતાને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવાનો છે.
જૂની કડવાશ ભૂલી સુપરપાવર્સ એક થયા
આ બેઠક માત્ર તેહરાન કે તેલ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ બંને દેશો વચ્ચે તાજેતરમાં ઊભા થયેલા રાજદ્વારી તણાવને ઓગળવાનો એક મોટો પ્રયાસ છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, ગયા વર્ષે ભારત-પાકિસ્તાન સરહદી તણાવ અંગે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પના અણધાર્યા નિવેદનો અને યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદવા બદલ ભારતીય માલસામાન પર અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા વધારાના ૨૫% ટેરિફ (જકાત) ના કારણે સંબંધોમાં થોડી ઠંડક આવી ગઈ હતી. પરંતુ બદલાતા વૈશ્વિક ભૂરાજકીય પરિદૃશ્ય (Geopolitics) ને જોતા વોશિંગ્ટને ભારત પ્રત્યે પોતાનું કડક વલણ નરમ કર્યું છે. પ્રતિબંધોના દબાણ ફેંકવાને બદલે અમેરિકાએ ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઇનની સ્થિરતાને પ્રાથમિકતા આપી છે.
માર્કો રુબિયો આ મુલાકાત દરમિયાન ભારતમાં યોજાનારી હાઈ-લેવલ ‘ક્વાડ’ (QUAD) બેઠકમાં પણ ભાગ લઈ રહ્યા છે. અમેરિકા, ભારત, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાના ટોચના સત્તાધીશો ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં મુક્ત દરિયાઈ સુરક્ષા, સંરક્ષણ સહયોગ અને સેમિકન્ડક્ટર જેવી મહત્વપૂર્ણ ટેકનોલોજી શેરિંગ પર મહામંથન કરશે. ભારત માટે આ બેઠક તેની ડગમગતી અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત બૂસ્ટર ડોઝ આપવાનું માધ્યમ છે, જ્યારે વોશિંગ્ટન માટે આ એશિયન સુપરપાવર અમેરિકા સાથે વ્યાપારી અને લશ્કરી રીતે સંપૂર્ણપણે જોડાયેલો રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાની સુવર્ણ તક છે.
પીએમ મોદી અને માર્કો રુબિયો વચ્ચેની આ મુલાકાત માત્ર કટોકટી વ્યવસ્થાપન (Crisis Management) નથી, પરંતુ ભારત-યુએસ ૨૧મી સદીની ભાગીદારીનો નવો વ્યાપારી ચહેરો છે. જો અમેરિકા આ જ રીતે ભારતની ઉર્જા સુરક્ષાની ઢાલ બનશે, તો આગામી દિવસોમાં ભારતીય શેરબજાર અને રૂપિયો ફરી એકવાર મજબૂતાઈથી બાજી પલટી શકે છે.
