આંધ્રપ્રદેશમાં વન્યજીવ સંકટ: વાઘણ અને દીપડાના કરૂણ મોત બાદ તપાસના આદેશ
વન્યજીવ સંરક્ષણ અને સુરક્ષાના મોટા દાવાઓ વચ્ચે આંધ્રપ્રદેશમાંથી એક અત્યંત વિચલિત કરનાર સમાચાર સામે આવ્યા છે. રાજ્યમાં એક જ દિવસની અંદર બે અલગ-અલગ અકસ્માતોમાં એક પુખ્ત વયની વાઘણ અને એક દીપડાએ જીવ ગુમાવ્યો છે. આ ઘટનાઓએ માત્ર વન વિભાગની સતર્કતા પર સવાલો જ નથી ઉઠાવ્યા, પરંતુ ભારતના સૌથી મોટા ટાઈગર રિઝર્વ, ‘નાગાર્જુન સાગર-શ્રીશૈલમ ટાઈગર રિઝર્વ’ (NSTR) ની સુરક્ષા વ્યવસ્થાની પણ પોલ ખોલી દીધી છે.
પલનાડુ અને કર્નૂલ જિલ્લામાં બનેલી આ ઘટનાઓએ પર્યાવરણવાદીઓ અને વન્યજીવ પ્રેમીઓને હચમચાવી દીધા છે. આંધ્રપ્રદેશના નાયબ મુખ્યમંત્રી પવન કલ્યાણે આ અંગે ઊંડા દુઃખની લાગણી વ્યક્ત કરી વિગતવાર રિપોર્ટ માંગ્યો છે.
૧. રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ પર ‘ટાઈગર-80’ નો દુખદ અંત
પહેલી હૃદયદ્રાવક ઘટના પલનાડુ જિલ્લામાં નાગાર્જુન સાગર–શ્રીશૈલમ ટાઈગર રિઝર્વ (NSTR)ના કોર એરિયામાં બની હતી. મંગળવારની સવારે, જ્યારે આછો સૂર્યપ્રકાશ અને ગાઢ ધુમ્મસ હતું, ત્યારે શિગિરીપડુ ચેક પોસ્ટ પાસે નેશનલ હાઈવે-565 પર એક ભયાનક અકસ્માત થયો હતો.
-
ઘટનાની વિગત: આશરે ૧૨ વર્ષની એક તંદુરસ્ત વાઘણ, જે વન વિભાગના રેકોર્ડમાં ‘ટાઈગર-80’ તરીકે ઓળખાતી હતી, તે રસ્તો ઓળંગી રહી હતી. આ દરમિયાન એક અજ્ઞાત પૂરઝડપે આવતા વાહને તેને જોરદાર ટક્કર મારી હતી.
-
અધિકારીઓનું વિશ્લેષણ: માર્કાપુરમના DFO અબ્દુલના જણાવ્યા અનુસાર, ઘટનાસ્થળે લોહીના બહુ નિશાન મળ્યા નથી, જે આંતરિક ઈજાઓ તરફ ઈશારો કરે છે. વાઘણના પંજાના નિશાન પરથી જાણવા મળ્યું કે ટક્કર પછી તે ઘાયલ અવસ્થામાં થોડા મીટર સુધી ઢસડાઈને ઝાડીઓ તરફ ગઈ અને ત્યાં જ તેણે દમ તોડી દીધો.
-
ધુમ્મસનો કહેર: વન વિભાગનું માનવું છે કે વહેલી સવારના ગાઢ ધુમ્મસ અને રસ્તાના વળાંકને કારણે વાહન ચાલક વાઘણને જોઈ શક્યો નહીં હોય. જોકે, ટાઈગર રિઝર્વની અંદરથી પસાર થતા હાઈવે પર ગતિ મર્યાદાના નિયમોનું પાલન ન થવું એ આ અકસ્માતનું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે.
૨. રેલ્વે ટ્રેક પર દીપડાનો શિકાર
વાઘણના મોત સમાચાર હજુ શાંત પણ નહોતા થયા ત્યાં કર્નૂલ જિલ્લામાંથી બીજા માઠા સમાચાર આવ્યા. કર્નૂલના આદોની મંડળમાં કુપ્પગલ્લુ રેલ્વે સ્ટેશન પાસે એક દીપડો રેલ અકસ્માતનો ભોગ બન્યો.
-
અકસ્માત: રેલ્વે ટ્રેક ઓળંગીતી વખતે એક પૂરઝડપે આવતી ટ્રેને દીપડાને અડફેટે લીધો હતો. ટક્કર એટલી જબરદસ્ત હતી કે દીપડાનું ઘટનાસ્થળે જ મોત નીપજ્યું હતું.
-
કાર્યવાહી: રેલ્વે પોલીસની સૂચના પર રેન્જ ઓફિસર તેજસ્વિની તેમની ટીમ સાથે સ્થળ પર પહોંચ્યા હતા. દીપડાના મૃતદેહનું પોસ્ટમોર્ટમ કરવામાં આવ્યું છે અને તપાસ કરવામાં આવી રહી છે કે શું ટ્રેન ચાલકે વન્યજીવ વિસ્તારમાં નિર્ધારિત ગતિ મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું.
૩. નાયબ મુખ્યમંત્રી પવન કલ્યાણનું કડક વલણ
આંધ્રપ્રદેશના નાયબ મુખ્યમંત્રી અને વન મંત્રી પવન કલ્યાણે આ ઘટનાઓને “ન પૂરી શકાય તેવું નુકસાન” ગણાવ્યું છે. તેમણે તાત્કાલિક અસરથી નીચે મુજબના આદેશો આપ્યા છે:
-
સીસીટીવી તપાસ: હાઈવે પાસે લાગેલા સીસીટીવી કેમેરા અને ચેક પોસ્ટના ડેટાની તપાસ કરવામાં આવે જેથી વાઘણને ટક્કર મારનાર વાહનની ઓળખ થઈ શકે.
-
દોષિતોને સજા: વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ દોષિતો સામે બિનજામીનપાત્ર કલમો હેઠળ કેસ નોંધવાનો આદેશ અપાયો છે.
-
રેલ્વે સાથે સંકલન: રેલ્વે વિભાગ સાથે બેઠક કરી એવા સંવેદનશીલ વિસ્તારો ઓળખવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે જ્યાં વન્યજીવોની અવરજવર વધુ છે.
૪. ટાઈગર રિઝર્વમાં વધતું જોખમ: NSTRના પડકારો
૪. ટાઈગર રિઝર્વમાં વધતું જોખમ: NSTRના પડકારોનાગાર્જુન સાગર-શ્રીશૈલમ ટાઈગર રિઝર્વ ભારતનું સૌથી મોટું વાઘ સંરક્ષણ ક્ષેત્ર છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સફળ સંરક્ષણ પ્રયાસોને કારણે અહીં વાઘની સંખ્યામાં વધારો થયો છે. પરંતુ, આ જ સફળતા હવે તેમના માટે જોખમ બની રહી છે.
-
માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ: વાઘની સંખ્યા વધવાથી તેઓ નવા વિસ્તારોની શોધમાં જંગલની સરહદોની બહાર નીકળી રહ્યા છે.
-
હાઈવે અને રેલ્વેનું જાળ: જંગલની વચ્ચેથી પસાર થતા હાઈવે (NH-565) અને રેલ્વે લાઈનો વન્યજીવો માટે “ડેથ ટ્રેપ” સાબિત થઈ રહી છે.
૫. નિષ્ણાતોનો મત: સુરક્ષાના ઉપાયો
પર્યાવરણ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર તપાસ સમિતિઓથી કામ નહીં ચાલે, આ માટે માળખાગત સુવિધાઓમાં ફેરફારની જરૂર છે:
-
ઈકો-બ્રિજ અને અન્ડરપાસ: જંગલની વચ્ચેથી પસાર થતા રસ્તાઓ પર અન્ડરપાસ બનાવવા જોઈએ જેથી પ્રાણીઓ રસ્તાની નીચેથી સુરક્ષિત રીતે નીકળી શકે.
-
થર્મલ સેન્સર: સંવેદનશીલ વળાંકો પર થર્મલ કેમેરા અને સેન્સર લગાવવા જોઈએ જે વન્યજીવોની હાજરીનો સંકેત ચાલકોને અગાઉથી આપી દે.
-
ફેન્સિંગ અને ગતિ મર્યાદા: રેલ્વે ટ્રેકની કિનારી પર ફેન્સિંગ અને હાઈવે પર સ્પીડ બ્રેકરની સાથે રાત્રિના સમયે વાહનોના પ્રવેશ પર નિયંત્રણ રાખવું અનિવાર્ય છે.
નિષ્કર્ષ
‘ટાઈગર-80’ અને દીપડાનું મોત આપણને ચેતવણી આપી રહ્યું છે કે વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચેનું સંતુલન બગડી રહ્યું છે. જો આપણે આપણા ‘રાષ્ટ્રીય પ્રાણી’ ને સુરક્ષિત રાખવા માટે કોંક્રિટના જંગલો વચ્ચે ‘ગ્રીન કોરિડોર’ નહીં બનાવીએ, તો આવનારી પેઢીઓ આ ભવ્ય જીવોને માત્ર પુસ્તકોમાં જ જોઈ શકશે.
