નવી વ્યાખ્યાથી અરવલ્લીનું ભવિષ્ય ચર્ચાના ઘેરામાં
ભારતની સૌથી પ્રાચીન પર્વતમાળાઓમાંની એક એવી અરવલ્લી પર્વતમાળા ફરી એકવાર રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આપેલા મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા બાદ અરવલ્લી ટેકરીઓના અસ્તિત્વ, રક્ષણ અને ભવિષ્ય અંગે અનેક પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. અરવલ્લી માત્ર એક પર્વતમાળા નથી, પરંતુ ઉત્તર ભારતના પર્યાવરણ, પાણીના સ્ત્રોતો અને જૈવવિવિધતાનો આધારસ્તંભ ગણાય છે. તેથી સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય સામાન્ય નાગરિકોથી લઈને પર્યાવરણવિદો સુધી સૌનું ધ્યાન ખેંચી રહ્યો છે.
અરવલ્લી ટેકરીઓની નવી વ્યાખ્યા શું છે?
નવેમ્બર-ડિસેમ્બર 2025 દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્રીય સશક્ત સમિતિ દ્વારા સૂચવાયેલી નવી વ્યાખ્યાને મંજૂરી આપી છે. આ વ્યાખ્યા મુજબ હવે જમીનની સપાટીથી ઓછામાં ઓછી 100 મીટર ઊંચાઈ ધરાવતી ટેકરીઓને જ અરવલ્લી પર્વતમાળાનો ભાગ ગણવામાં આવશે. કોર્ટના જણાવ્યા અનુસાર, અરવલ્લી પર્વતમાળા પાંચ રાજ્યોમાં ફેલાયેલી હોવાથી રાજ્યો વચ્ચે અલગ અલગ નિયમો અને વ્યાખ્યાઓ હતી. આ ગૂંચવણ દૂર કરવા માટે એક સમિતિ રચાઈ હતી અને તેના અહેવાલના આધારે આ નવી વ્યાખ્યા સ્વીકારવામાં આવી છે.
આ નિર્ણયનો વિરોધ કેમ થઈ રહ્યો છે?
ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયાના આંકડા અનુસાર, કુલ 12,081 મેપ કરેલી ટેકરીઓમાંથી માત્ર 1,048 ટેકરીઓ જ 100 મીટરની ઊંચાઈના માપદંડને પૂર્ણ કરે છે. એટલે કે માત્ર 8.7 ટકા વિસ્તાર જ કાનૂની રક્ષણ હેઠળ આવશે, જ્યારે બાકીના લગભગ 90 ટકા વિસ્તારને રક્ષણ મળવાનું બંધ થઈ શકે છે. આથી પર્યાવરણપ્રેમીઓમાં ચિંતા ફેલાઈ છે કે અરવલ્લીની સતત સાંકળ તૂટી જશે અને મોટા પ્રમાણમાં ખાણકામ માટે રસ્તો ખુલશે.
ખનનકામ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ કેમ નથી?
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં જણાવ્યું છે કે ભૂતકાળમાં ખનનકામ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાથી ગેરકાયદેસર ખાણકામમાં વધારો થયો હતો. રેતી માફિયાઓ સક્રિય બન્યા અને પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી. તેથી કોર્ટએ મધ્યમ માર્ગ અપનાવ્યો છે. હાલ નવા ખાણકામ લીઝ પર પ્રતિબંધ છે, પરંતુ કડક નિયમો અને દેખરેખ સાથે મર્યાદિત ખનનકામને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
અરવલ્લી પર્વતમાળાનું પર્યાવરણીય મહત્વ
અરવલ્લી પર્વતમાળા થાર રણને પૂર્વી રાજસ્થાન, હરિયાણા, પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ અને દિલ્હી એનસીઆર તરફ આગળ વધતા અટકાવે છે. અંદાજે 200 મિલિયન વર્ષ જૂની આ પર્વતમાળા ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. દિલ્હીથી ગુજરાત સુધી લગભગ 650 કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલી અરવલ્લી ચંબલ, સાબરમતી અને લુણી જેવી નદીઓનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. સાથે જ આ વિસ્તાર જૈવવિવિધતાથી ભરપૂર છે.
ખનનથી થનારા સંભવિત નુકસાન
અરવલ્લી વિસ્તારમાં ખનન વધવાથી ધૂળ પ્રદૂષણ, પાણીની અછત અને ગરમીમાં વધારો થવાની શક્યતા છે. વન આવરણ ઘટવાથી વરસાદના પેટર્ન પર પણ અસર પડશે. વન્યજીવોના રહેઠાણ નાશ પામશે અને માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ વધશે, જે લાંબા ગાળે ગંભીર પર્યાવરણીય સંકટ ઊભું કરી શકે છે.
અત્યાર સુધી લેવાયેલા પગલાં
1990ના દાયકાથી પર્યાવરણ મંત્રાલય અને સુપ્રીમ કોર્ટે અનેક પગલાં લીધા છે. 2009માં ફરીદાબાદ, ગુડગાંવ અને મેવાતમાં ખાણકામ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો. 2024માં નવા ખાણકામ લીઝ અને જૂના લીઝના નવીકરણ પર રોક લગાવીને કેન્દ્રીય સમિતિને તપાસ સોંપવામાં આવી હતી. હાલનો ચુકાદો એ જ પ્રક્રિયાનું આગળનું પગલું ગણાય છે.
