ભારતીય સિનેમાના એક યુગનો અંત, આશા ભોંસલેના જીવનની એ ખોટ જે કોઈ એવોર્ડથી પણ ન પુરાઈ
સંગીતની દુનિયામાં જ્યારે પણ ‘વર્સેટાઈલ’ એટલે કે બહુમુખી ગાયકીનો ઉલ્લેખ થશે, ત્યારે આશા ભોંસલેનું નામ સૌથી ઉપર સોનેરી અક્ષરે લખાશે. 12 એપ્રિલના રોજ મુંબઈમાં 92 વર્ષની વયે જ્યારે આ દિગ્ગજ ગાયિકાએ અંતિમ શ્વાસ લીધા, ત્યારે ભારતીય સિનેમાના એક યુગનો અંત આવ્યો. આશા તાઈએ પોતાના અવાજથી સાત દાયકા સુધી કરોડો દિલો પર રાજ કર્યું, હજારો ગીતો ગાયા અને અગણિત રેકોર્ડ્સ પોતાના નામે કર્યા. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે વિશ્વભરમાં નામ કમાવનાર ‘રેકોર્ડ્સની રાણી’ ના મનમાં આખી જિંદગી એક એવી ખોટ ખટકતી રહી, જેને તેઓ ક્યારેય પૂરી ન કરી શક્યા?
આ ખોટ કોઈ એવોર્ડ કે ખ્યાતિની નહોતી, પરંતુ તે ખોટ હતી ‘ઔપચારિક શિક્ષણ’ (Formal Education) ની. આશાજીને જીવનભર એ વાતનો અફસોસ રહ્યો કે તેઓ શાળાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યા નહીં.
જ્યારે 10 વર્ષની ઉંમરે ખભા પર આવી ગઈ જવાબદારી
આશા ભોંસલેનું જીવન સંઘર્ષો અને પડકારોથી ભરેલું રહ્યું હતું. તેમનો જન્મ સંગીતપ્રેમી પરિવારમાં થયો હતો, પરંતુ નસીબને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું. વર્ષ 1943માં જ્યારે તેઓ માત્ર 10 વર્ષના હતા, ત્યારે જ તેમણે શાળા છોડવી પડી હતી. તે સમયની પરિસ્થિતિઓ અને પરિવારની આર્થિક જરૂરિયાતોએ તેમને પુસ્તકોને બદલે માઈક સામે ઉભા કરી દીધા. નાની ઉંમરે જ તેમણે પોતાની ગાયકીની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી દીધી હતી જેથી પરિવારને ટેકો મળી શકે.
દુબઈના એક કાર્યક્રમ દરમિયાન પોતાની આ ઉણપ વિશે ખુલીને વાત કરતા આશાજીએ કહ્યું હતું કે, “એક વ્યક્તિ પોતાની સફળતા માટે પોતે જ જવાબદાર હોય છે. જે લોકો દિવસ-રાત મહેનત કરે છે, તેઓ સફળ જરૂર થાય છે. પરંતુ નવી પેઢી માટે મારો સંદેશ એ જ છે કે મેં વધુ અભ્યાસ કર્યો નથી અને એ વાતનો અફસોસ મને આજે પણ થાય છે.”
વિદેશોમાં ખલતી હતી ભાષા અને શિક્ષણની ઉણપ
આશા ભોંસલેએ પોતાના અવાજના જોરે દુનિયાના ખૂણે ખૂણે કોન્સર્ટ કર્યા હતા. અમેરિકા હોય કે લંડન, તેમની ગાયકીના ચાહકો દરેક જગ્યાએ હતા. પરંતુ તે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસોએ જ તેમના મનની તે કસકને વધુ ઊંડી બનાવી દીધી.
તેમણે એક ઇન્ટરવ્યુમાં શેર કર્યું હતું કે, “જ્યારે હું વિદેશ જાઉં છું અને ત્યાંના ગીતો સાંભળું છું, ત્યારે મને ખરાબ લાગે છે. મને અફસોસ થાય છે કે હું તે ગીતોના સાચા ઉચ્ચાર શીખી શકી નહીં. મને ખરેખર લાગે છે કે જો મને વધુ ભણવાની તક મળી હોત, તો હું આજે જે મુકામ પર છું, તેનાથી ક્યાંય વધુ ઊંચી ઉડાન ભરી શકી હોત. હું અંગ્રેજી ગીતોમાં પણ ઘણું આગળ વધી શકી હોત.”
આશાજીનું માનવું હતું કે તેમની શાસ્ત્રીય ગાયકીની શૈલી અને અંગ્રેજી શબ્દોનું સાચું મિશ્રણ તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક અલગ ઓળખ અપાવી શક્યું હોત, પરંતુ શિક્ષણના અભાવે આ રસ્તો થોડો મુશ્કેલ રહ્યો.
80 વર્ષ પહેલાંની એ જૂની પુરાણી વિચારધારા
80 વર્ષ પહેલાંની એ જૂની પુરાણી વિચારધારાપોતાનું શિક્ષણ ન થઈ શકવા માટે આશા ભોંસલેએ પોતાના નસીબ કરતાં તે સમયની સામાજિક વિચારધારાને વધુ જવાબદાર ગણાવી હતી. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે આજથી લગભગ 80 વર્ષ પહેલાં મહિલાઓના શિક્ષણ અંગે સમાજનો દ્રષ્ટિકોણ ખૂબ જ સંકુચિત હતો.
તેમણે કહ્યું હતું કે, “તે સમયે માનવામાં આવતું હતું કે મહિલાઓનું કામ માત્ર ઘર સંભાળવાનું અને બાળકો પેદા કરવાનું છે. એવામાં તેમને ભણાવવાની શું જરૂર? આ વિચારધારાને કારણે જ મારો અભ્યાસ અટકી ગયો.” આ આજના સમયની છોકરીઓ માટે એક મોટો બોધ છે કે જે શિક્ષણને આજે તેઓ સહજ માને છે, તેના માટે અગાઉની પેઢીની મહિલાઓએ કેટલી મોટી કુરબાની આપી છે.
શિક્ષણ ન મળ્યું, પણ મહેનતથી બનાવ્યો કીર્તિમાન
ભલે આશાજી પાસે કોઈ ડિગ્રી નહોતી, પરંતુ તેમની મહેનત અને શીખવાની લગનીએ તેમને ‘ડોક્ટરેટ’ થી પણ ઉપરનો દરજ્જો અપાવ્યો. તેમણે માત્ર હિન્દી જ નહીં, પરંતુ 20 થી વધુ ભાષાઓમાં ગીતો ગાયા. વિચારો, જે મહિલાને અભ્યાસ ન કરી શકવાનો અફસોસ હતો, તેમણે રશિયન અને મલય જેવી અઘરી વિદેશી ભાષાઓના ગીતોને પણ એટલી સુંદર રીતે નિભાવ્યા કે કોઈ ખામી શોધી શક્યું નહીં.
તેમની સિદ્ધિઓની યાદી ઘણી લાંબી છે:
-
દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ: ભારતીય સિનેમાનું સર્વોચ્ચ સન્માન.
-
પદ્મ વિભૂષણ: દેશનું બીજું સૌથી મોટું નાગરિક સન્માન.
-
નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને ફિલ્મફેર: અગણિત વખત શ્રેષ્ઠ ગાયિકાનો ખિતાબ.
-
ગિનીસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ: સૌથી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કરવાનું ગૌરવ.
અધૂરપ જે પ્રેરણા બની ગઈ
આશા ભોંસલેનું અવસાન સંગીત જગત માટે એક એવી ખોટ છે જેને ક્યારેય ભરી શકાશે નહીં. તેમની વાર્તા આપણને શીખવે છે કે સફળતા માત્ર ડિગ્રીઓની મહોતાજ હોતી નથી, પરંતુ સાથે જ તેઓ એ પણ જણાવી ગયા કે શિક્ષણનું મહત્વ શું છે. 92 વર્ષની વય સુધી સક્રિય રહેલા આ મહાન કલાકારે દુનિયાને વિદાય આપી, પરંતુ પોતાની તે ‘અધૂરી ભણતર’ ના અફસોસને તેમણે પોતાની મહેનતથી ઢાંકી દીધો.
તેઓ ભલે અંગ્રેજી ગીતોની ક્વીન ન બની શક્યા (જેવું તેઓ ઈચ્છતા હતા), પરંતુ તેઓ ભારતીય સંગીતની એવી ‘આશા’ બન્યા, જેની કિરણો આગામી ઘણી સદીઓ સુધી ગાયકોને માર્ગ બતાવતી રહેશે.
