શું તમને પણ ઘૂંટણમાં તીવ્ર દુખાવો થાય છે? આયુર્વેદની આ 3 વસ્તુઓ મટાડશે આર્થરાઈટિસ.
આજના આધુનિક યુગમાં અનેક લોકો સાંધાના દુખાવા અને આર્થરાઈટિસ (સંધિવા) ની સમસ્યાથી પીડાઈ રહ્યા છે. આ દુખાવો વ્યક્તિની દૈનિક જીવનશૈલીને ખોરવી નાખે છે. એલોપેથી અથવા આધુનિક દવાઓ ઘણીવાર અસ્થાયી રાહત આપે છે, પરંતુ તેનાથી કેટલીકવાર અન્ય આડઅસરો (Side effects) અથવા આરોગ્ય સંબંધિત ગૂંચવણો પણ ઊભી થઈ શકે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં આયુર્વેદ કોઈપણ આડઅસર વિના લાંબા ગાળાના અને સ્વાસ્થ્યપ્રદ ઉકેલો પૂરા પાડે છે. પતંજલિ આયુર્વેદના સહ-સ્થાપક આચાર્ય બાલકૃષ્ણજીએ આર્થરાઈટિસ અંગે ઊંડી માહિતી આપતાં કેટલાક સરળ આયુર્વેદિક ઘરગથ્થુ ઉપચારો શેર કર્યા છે, જે સાંધાની સુગમતા અને મજબૂતી જાળવવામાં મદદરૂપ બને છે.
આર્થરાઈટિસ શું છે અને તેના મુખ્ય કારણો?
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આર્થરાઈટિસ એટલે સાંધામાં થતો સોજો, બળતરા, તીવ્ર દુખાવો કે સાંધાને થતું નુકસાન. ભારતમાં આશરે ૧૫% થી વધુ એટલે કે લગભગ ૨૧ કરોડથી વધુ લોકો આર્થરાઈટિસ સંબંધિત સમસ્યાઓથી પીડાઈ રહ્યા છે.
આર્થરાઈટિસના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ (Osteoarthritis): આ પ્રકારમાં સાંધા વચ્ચે આવેલા કાર્ટિલેજ (ગાદી) ઘસાઈ જાય છે.
રૂમેટોઇડ આર્થરાઈટિસ (Rheumatoid Arthritis): આમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) ભૂલથી પોતાના જ સાંધાઓને નુકસાન પહોંચાડે છે.
ગૌટ (Gout): સાંધાઓમાં યુરિક એસિડના ક્રિસ્ટલ્સ (સ્ફટિકો) જમા થવાને કારણે આ સમસ્યા થાય છે.
ઇન્ફેક્શિયસ આર્થરાઈટિસ (Infectious Arthritis): બેક્ટેરિયા, વાયરસ કે ફૂગના ચેપને કારણે સાંધામાં સોજો આવે છે.
ઉંમર વધવાની સાથે સાંધામાં થતો ઘસારો, સ્થૂળતા (ઓબેસિટી) ને કારણે ઘૂંટણ અને નિતંબ પર પડતું વધારાનું વજન, વારસાગત જિનેટિક્સ અને બેઠાડુ જીવનશૈલી કે કસરતનો અભાવ આ રોગ થવા પાછળના મુખ્ય કારણો છે.
આયુર્વેદમાં આર્થરાઈટિસને ‘સંધિવાત’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આયુર્વેદિક સિદ્ધાંત મુજબ, આ રોગ શરીરમાં ‘વાત દોષ’ (Vata Dosha) ના અસંતુલનથી થાય છે. વાત દોષ એ હવા અને આકાશ તત્વ સાથે સંકળાયેલો છે, જે શરીરમાં શુષ્કતા, અસ્થિરતા અને ઘસારા માટે જવાબદાર માનવામાં આવે છે.
સાંધાના દુખાવા માટે આયુર્વેદિક ઘરગથ્થુ ઉપચાર
આચાર્ય બાલકૃષ્ણજીના જણાવ્યા અનુસાર, ઘરમાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ કેટલીક કુદરતી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરીને સંધિવાના દુખાવામાં મોટી રાહત મેળવી શકાય છે:
૧. રાઈ અને હળદરનું મિશ્રણ (Mustard Seeds Remedy)
આચાર્ય બાલકૃષ્ણજી સલાહ આપે છે કે, રાઈના દાણાને પીસીને તેમાં થોડી હળદર ઉમેરો. આ મિશ્રણમાં મોહરીનું (રાઈનું) તેલ અથવા નાળિયેરનું તેલ ઉમેરીને પેસ્ટ બનાવી શકાય છે. આ મિશ્રણ આર્થરાઈટિસના દર્દીઓ માટે અત્યંત ગુણકારી છે.
પેરાલિસિસ (લકવા) ના કિસ્સામાં, જો રાઈને એકદમ ઝીણો પાવડર બનાવીને શરીર પર માલિશ કરવામાં આવે તો તે ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે. ઓછી રુવાંટીવાળા વિસ્તારોમાં તેને સૂકો પાવડર તરીકે અને વધુ રુવાંટીવાળા વિસ્તારોમાં થોડા તેલમાં ભેળવીને લગાવી શકાય છે. આ ઉપચાર આર્થરાઈટિસ અને લકવા બંને સ્થિતિમાં ઉપયોગી છે. પતંજલિ ખૂબકલા હેજ મસ્ટર્ડ સીડ્સ (Patanjali Khubkala Hedge Mustard Seeds) આ ઉપચાર માટે યોગ્ય ગુણવત્તા પૂરી પાડે છે.
૨. હળદરવાળું દૂધ (Turmeric Milk)
હળદર આર્થરાઈટિસના લક્ષણોને ઘટાડવામાં ખૂબ મદદરૂપ છે. હળદરમાં રહેલું ‘કર્ક્યુમિન’ (Curcumin) નામનું તત્વ સાંધાના દુખાવા, સોજા અને જડતા (Stiffness) ને ઓછી કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
એક ગ્લાસ હૂંફાળા દૂધમાં અડધી ચમચી હળદર ઉમેરીને રોજ રાત્રે પીવાથી સાંધાના દુખાવા અને બળતરામાં ઝડપી રાહત મળે છે. આ માટે પતંજલિ ટર્મરિક પાવડર (Patanjali Turmeric Powder) નો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
૩. દિવેલ / એરંડિયાનું તેલ (Castor Oil)
આયુર્વેદમાં આર્થરાઈટિસની સારવાર માટે દિવેલ (એરંડિયાના તેલ) નો ઉપયોગ કરવાની ખાસ ભલામણ કરવામાં આવે છે, કારણ કે તે સાંધાના દુખાવા અને સોજાને કુદરતી રીતે ઘટાડે છે.
દિવેલને થોડું હૂંફાળું (કોસું) કરીને અસરગ્રસ્ત સાંધા પર હળવા હાથે માલિશ કરવાથી કૂપિત થયેલો વાત દોષ શાંત થાય છે અને સાંધાની જડતા દૂર થાય છે. પતંજલિ કોલ્ડ-પ્રેસ્ડ કેસ્ટર ઓઈલ (Patanjali Cold-Pressed Castor Oil with Vitamin E) સાંધાની સમસ્યાઓ માટે એક ઉત્તમ વિકલ્પ છે.
જીવનશૈલીમાં સુધારાનું મહત્વ
માત્ર આયુર્વેદિક ઉપચારો જ નહીં, પરંતુ યોગ્ય આહાર અને દૈનિક દિનચર્યા પણ આર્થરાઈટિસના નિયંત્રણ માટે જરૂરી છે. હળવી કસરતો, યોગાસન અને પ્રાણાયામ કરવાથી સાંધાની ગતિશીલતા (Mobility) જળવાઈ રહે છે. આ ઉપરાંત, વાસી, ઠંડા અને વાયુ કરે તેવા ખોરાકથી દૂર રહેવું જોઈએ.
કુદરતી આયુર્વેદિક ઉપચારોને પોતાની જીવનશૈલીમાં અપનાવીને આર્થરાઈટિસના દુખાવામાંથી કાયમી અને સુરક્ષિત રીતે રાહત મેળવી શકાય છે.
