પ્રોસેસ્ડ મીટથી કેન્સરનું જોખમ વધી શકે? WHOની ગાઇડલાઇન શું કહે છે, જાણો કયા મીટથી રહેવું સાવધાન
નોનવેજ ખાવાનું પસંદ કરતા લોકો માટે મીટ પ્રોટીન અને સ્વાદ બંનેનો મહત્વનો સ્ત્રોત છે. ચિકન, માછલીથી લઈને વિવિધ પ્રકારના મીટ સુધી અનેક લોકોના રોજિંદા આહારમાં નોનવેજનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ મીટ ખાવાની સાથે એક સવાલ પણ વારંવાર ચર્ચામાં આવે છે—શું મીટ ખાવાથી કેન્સરનું જોખમ વધી શકે છે?
આ સવાલનો જવાબ આપતાં પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે દરેક પ્રકારના મીટને એકસરખું માનવું યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને પ્રોસેસ્ડ મીટ અંગે વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO) સાથે સંકળાયેલી ઇન્ટરનેશનલ એજન્સી ફોર રિસર્ચ ઓન કેન્સર (IARC) દ્વારા પ્રોસેસ્ડ મીટ અને કેન્સર વચ્ચેના સંબંધ અંગે ઉપલબ્ધ વૈજ્ઞાનિક પુરાવાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે.
આનો અર્થ એ નથી કે મીટ ખાવાથી દરેક વ્યક્તિને કેન્સર થઈ જશે. કેન્સર એક જ કારણથી થતી બીમારી નથી. તેમાં ઉંમર, જિનેટિક્સ, ધૂમ્રપાન, દારૂ, શરીરનું વજન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, આહાર અને જીવનશૈલી જેવા અનેક પરિબળો ભૂમિકા ભજવી શકે છે. તેમ છતાં, ખોરાકમાં કેટલીક વસ્તુઓનું પ્રમાણ ઘટાડવું એકંદર સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક બની શકે છે.
પ્રોસેસ્ડ મીટ એટલે શું?
પ્રોસેસ્ડ મીટ એટલે એવું મીટ, જેમાં સ્વાદ, ટેક્સચર અથવા તેને લાંબા સમય સુધી સાચવવા માટે વિવિધ પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. તેમાં મીઠું ઉમેરવું, ધુમાડો આપવો, curing, fermentation અથવા અન્ય preservation પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
આ કેટેગરીમાં સામાન્ય રીતે સોસેજ, હોટ ડોગ, હેમ, બેકન અને કેટલાક પ્રકારના તૈયાર અથવા cured meat productsનો સમાવેશ થાય છે. બજારમાં મળતી કેટલીક તૈયાર મીટ પ્રોડક્ટ્સ પણ આ શ્રેણીમાં આવી શકે છે.
અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે: માત્ર મીટ હોવું અને મીટને પ્રોસેસ કરીને તૈયાર કરવું—આ બંને બાબતો એકસરખી નથી. તાજા મીટ અને પ્રોસેસ્ડ મીટ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો ખૂબ જરૂરી છે.
પ્રોસેસ્ડ મીટ અને કોલોરેક્ટલ કેન્સર વચ્ચે શું સંબંધ છે?
IARCના મૂલ્યાંકન અનુસાર પ્રોસેસ્ડ મીટને માનવ માટે carcinogenic એટલે કે કેન્સરકારક તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે. આ વર્ગીકરણ ખાસ કરીને કોલોરેક્ટલ કેન્સર, એટલે કે મોટા આંતરડા અને રેક્ટમના કેન્સર સાથેના પુરાવાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યું હતું.
રિસર્ચમાં એવું જોવા મળ્યું છે કે પ્રોસેસ્ડ મીટના સેવનનું પ્રમાણ વધે ત્યારે કોલોરેક્ટલ કેન્સરનું જોખમ પણ વધી શકે છે. WHO/IARCના જણાવ્યા મુજબ દરરોજ આશરે 50 ગ્રામ પ્રોસેસ્ડ મીટ ખાવાથી કોલોરેક્ટલ કેન્સરનું જોખમ સરેરાશ લગભગ 18 ટકા જેટલું વધી શકે છે.
પરંતુ આ આંકડાને યોગ્ય રીતે સમજવો અત્યંત જરૂરી છે. તેનો અર્થ એવો નથી કે કોઈ વ્યક્તિ 50 ગ્રામ પ્રોસેસ્ડ મીટ ખાય એટલે તેને 18 ટકા ચોક્કસ કેન્સર થઈ જશે. આ એક relative increase in risk અંગેનો અંદાજ છે, વ્યક્તિગત રીતે કેન્સર થવાની સીધી આગાહી નથી.
એટલે આ માહિતીથી ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ નિયમિત અને વધારે પ્રમાણમાં પ્રોસેસ્ડ મીટ ખાવાની ટેવ અંગે સાવચેત રહેવું યોગ્ય છે.
શું તમામ પ્રકારનું મીટ કેન્સરનું કારણ બને છે?
આ સૌથી સામાન્ય ગેરસમજોમાંની એક છે. WHOની ચર્ચામાં મુખ્ય ચિંતા પ્રોસેસ્ડ મીટને લઈને છે. તેનો અર્થ એવો નથી કે દરેક પ્રકારનું મીટ સમાન સ્તરે કેન્સરનું જોખમ ઊભું કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, તાજું ચિકન અથવા માછલી અને પ્રોસેસ્ડ સોસેજ અથવા હેમને એક જ કેટેગરીમાં મૂકવું યોગ્ય નથી. આહારનું કુલ સ્વરૂપ, મીટનો પ્રકાર, તેની માત્રા અને તેને કેવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે—આ બધું મહત્વ ધરાવે છે.
તેથી “મીટ એટલે કેન્સર” એવું સીધું સમીકરણ બનાવવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી.
શું નોનવેજ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવું જોઈએ?
આ પ્રશ્નનો જવાબ પણ સીધો “હા” કે “ના”માં આપવો યોગ્ય નથી. WHO/IARC દ્વારા પ્રોસેસ્ડ મીટને કેન્સરકારક તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે દરેક વ્યક્તિએ તરત જ તમામ નોનવેજ ખોરાક જીવનમાંથી દૂર કરી દેવો જોઈએ.
મુખ્ય મુદ્દો પ્રમાણ અને નિયમિતતા છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ દરરોજ મોટી માત્રામાં સોસેજ, બેકન, હેમ અથવા અન્ય પ્રોસેસ્ડ મીટ ખાય છે, તો આવી વસ્તુઓનું સેવન ઘટાડવું સમજદારીભર્યું બની શકે છે. તેના બદલે આહારમાં દાળ, કઠોળ, શાકભાજી, ફળો, આખા અનાજ, નટ્સ અને અન્ય પૌષ્ટિક ખોરાકનો સમાવેશ કરી શકાય છે.
નોનવેજ ખાવું હોય તો પણ આહારને વિવિધ અને સંતુલિત રાખવો મહત્વપૂર્ણ છે.
મીટ બનાવવાની રીત પણ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
મીટનો પ્રકાર જેટલો મહત્વનો છે, તેટલી જ તેની રસોઈ બનાવવાની પદ્ધતિ પણ ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે. ખાસ કરીને મીટને ખૂબ ઊંચા તાપમાને લાંબા સમય સુધી રાંધવાથી અથવા સીધી જ્વાળા પર શેકવાથી કેટલાક રસાયણો ઉત્પન્ન થઈ શકે છે.
જ્યારે મીટને ખૂબ ઊંચા તાપમાને શેકવામાં આવે છે, ત્યારે heterocyclic aromatic amines (HCAs) અને polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs) જેવા સંયોજનો બની શકે છે. PAHs ખાસ કરીને ત્યારે બની શકે છે જ્યારે મીટમાંથી નીકળતી ચરબી અથવા રસ આગ પર પડે અને ધુમાડો બને, જે મીટની સપાટી પર જમા થઈ શકે છે.
આ કારણોસર મીટને વારંવાર બળી જાય ત્યાં સુધી શેકવું અથવા કાળી પડેલી સપાટીનું સેવન કરવું ટાળવું યોગ્ય છે.
મીટને કઈ રીતે રાંધવું વધુ યોગ્ય?
ઘરે મીટ બનાવતી વખતે કેટલીક સરળ બાબતોનું ધ્યાન રાખી શકાય છે. મીટને ખૂબ જ તેજ તાપમાન પર લાંબા સમય સુધી રાખવાને બદલે યોગ્ય તાપમાને સારી રીતે રાંધવું વધુ સારું છે.
સ્ટીમિંગ, ઉકાળવું, શાકભાજી સાથે રાંધવું અથવા ઓછા તેલમાં ગ્રેવીવાળું શાક બનાવવું જેવી પદ્ધતિઓ અપનાવી શકાય છે. જો ગ્રિલ અથવા બાર્બેક્યુ કરવામાં આવે તો મીટને સીધી જ્વાળાના સતત સંપર્કમાં રાખવાનું ટાળવું જોઈએ.
મીટ બળી જાય અથવા ખૂબ કાળું થઈ જાય તો તે ભાગ દૂર કરી દેવો યોગ્ય છે.
માત્ર મીટ જ નહીં, આખી ડાયટ પર ધ્યાન આપો
કેન્સરથી બચવા માટે માત્ર એક જ ખાદ્યપદાર્થને જવાબદાર ગણવો યોગ્ય નથી. સ્વસ્થ જીવનશૈલી માટે સમગ્ર આહાર અને દૈનિક ટેવો મહત્વપૂર્ણ છે.
તમારા ભોજનમાં લીલા શાકભાજી, વિવિધ રંગના ફળો, આખા અનાજ, દાળ-કઠોળ અને યોગ્ય પ્રમાણમાં પ્રોટીનનો સમાવેશ કરો. સાથે જ નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવી, શરીરનું સ્વસ્થ વજન જાળવવું અને તમાકુથી દૂર રહેવું ખૂબ મહત્વનું છે.
આ ઉપરાંત દારૂનું સેવન ઘટાડવું અથવા ટાળવું પણ કેન્સરનું જોખમ ઘટાડવા માટે મહત્વપૂર્ણ જીવનશૈલી પગલું માનવામાં આવે છે.
પ્રોસેસ્ડ મીટ ઓછું કરવા માટે શું કરી શકાય?
જો તમને સોસેજ, હોટ ડોગ અથવા અન્ય પ્રોસેસ્ડ મીટ ખાવાની આદત હોય તો તેને એકદમ બંધ કરવાની જગ્યાએ ધીમે ધીમે તેનું પ્રમાણ ઘટાડવાની શરૂઆત કરી શકાય છે.
સેન્ડવિચમાં પ્રોસેસ્ડ મીટની જગ્યાએ શાકભાજી, દાળ આધારિત ફિલિંગ અથવા અન્ય તાજા પ્રોટીનનો ઉપયોગ કરી શકાય. નાસ્તામાં વારંવાર પ્રોસેસ્ડ મીટ લેવાની જગ્યાએ ફળ, નટ્સ, દહીં અથવા અન્ય પૌષ્ટિક વિકલ્પ પસંદ કરી શકાય.
મુખ્ય હેતુ એ છે કે પ્રોસેસ્ડ મીટ રોજિંદા આહારનો અનિવાર્ય ભાગ ન બની જાય.
તો અંતે શું સમજવું?
મીટને લઈને સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે બધા મીટને એકસરખા જોખમ સાથે જોવું યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને પ્રોસેસ્ડ મીટના નિયમિત અને વધુ પ્રમાણમાં સેવન અંગે વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ચિંતા વ્યક્ત કરે છે અને તેનું સેવન ઘટાડવું સ્વાસ્થ્ય માટે સમજદારીભર્યું પગલું બની શકે છે.
દરરોજ 50 ગ્રામ પ્રોસેસ્ડ મીટ અને કોલોરેક્ટલ કેન્સરના જોખમમાં આશરે 18 ટકાના વધારા અંગેનો WHO/IARCનો આંકડો વસ્તી-સ્તરના સંબંધને દર્શાવે છે, વ્યક્તિગત રીતે કેન્સર થવાની ગેરંટી નથી.
તેથી નોનવેજ પ્રેમીઓએ ગભરાઈને મીટ સંપૂર્ણપણે છોડી દેવાની જરૂર નથી. તેના બદલે પ્રોસેસ્ડ મીટનું પ્રમાણ ઘટાડવું, વધુ વૈવિધ્યસભર આહાર લેવો અને મીટને યોગ્ય રીતે રાંધવું વધુ વ્યવહારુ અભિગમ છે.
સાથે જ, જો કોઈ વ્યક્તિને લાંબા સમયથી પાચન સંબંધિત તકલીફો, મળમાં લોહી, અચાનક વજન ઘટવું અથવા આંતરડાની ટેવમાં સતત ફેરફાર જેવા લક્ષણો જોવા મળે તો માત્ર ડાયટમાં ફેરફાર કરવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
આખરે, કેન્સરથી બચાવ માટે કોઈ એક “મેજિક ફૂડ” કે એક જ નિયમ નથી. સંતુલિત આહાર, સક્રિય જીવનશૈલી અને નિયમિત આરોગ્ય તપાસ—આ ત્રણેય બાબતો લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય માટે વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.
