‘ઇસ્લામિક NATO’ની પહેલી કસોટી? હૂતી હુમલાઓ વચ્ચે પાકિસ્તાન-તુર્કીની ભૂમિકા પર સવાલ
મધ્ય પૂર્વમાં ફરી એકવાર તણાવ વધી રહ્યો છે અને તેની અસર હવે માત્ર એક દેશ પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. યમનના હૂતી વિદ્રોહીઓ દ્વારા સાઉદી અરેબિયાને નિશાન બનાવી કરવામાં આવી રહેલા સતત હુમલાઓએ સમગ્ર ક્ષેત્રની સુરક્ષા વ્યવસ્થા સામે સવાલો ઊભા કર્યા છે. ખાસ કરીને સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે તાજેતરમાં થયેલા મક્કા કરારને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા તેજ બની છે.
આ કરારને કેટલાક વિશ્લેષકો ‘ઇસ્લામિક NATO’ તરીકે ઓળખાવી રહ્યા છે. દાવો એવો છે કે ત્રણેય દેશોમાંથી કોઈ એક દેશ પર ગંભીર સૈન્ય હુમલો થાય તો તેને માત્ર એક દેશ સામેની કાર્યવાહી તરીકે નહીં, પરંતુ ત્રણેય દેશોની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા હુમલા તરીકે જોવામાં આવશે. જો આવું છે, તો સાઉદી અરેબિયા પર હૂતી હુમલાઓ વધ્યા બાદ પાકિસ્તાન અને તુર્કીની વાસ્તવિક ભૂમિકા શું હશે, તે હવે સૌથી મોટો સવાલ બની ગયો છે.
સાઉદી અરેબિયા પર સતત હુમલાઓથી ચિંતા
છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં હૂતી વિદ્રોહીઓએ સાઉદી અરેબિયાના વિવિધ વિસ્તારોને નિશાન બનાવ્યા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓના કારણે સાઉદીની સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર દબાણ વધ્યું છે. કેટલાક હુમલાઓની અસર માનવજીવન ઉપરાંત તેલ ઉદ્યોગ અને નિકાસ વ્યવસ્થા પર પણ જોવા મળી હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે.
8 સપ્ટેમ્બરના રોજ એકસાથે અનેક સાઉદી શહેરોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલોએ ચિંતા વધુ વધારી. હુમલામાં અનેક લોકો ઘાયલ થયા હોવાના અહેવાલ છે. સાઉદી અરેબિયા વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશોમાં સામેલ હોવાથી તેના મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા કેન્દ્રો અથવા નિકાસ સુવિધાઓને નુકસાન થાય તો તેની અસર માત્ર રિયાધ સુધી સીમિત રહેતી નથી. વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પર પણ તેની અસર પડી શકે છે.
આ જ કારણસર હૂતી હુમલાઓને સાઉદી અરેબિયા માટે માત્ર સરહદી સુરક્ષાનો મુદ્દો માનવામાં આવતો નથી. તે હવે દેશની આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો વિષય બની ગયો છે.
મક્કા કરાર શું કહે છે?
સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે થયેલો મક્કા કરાર આ સમગ્ર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. કરારનો મૂળ ઉદ્દેશ ત્રણેય દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવાનો છે.
કરારના સંદર્ભમાં સૌથી વધુ ચર્ચાતી બાબત એ છે કે જો કોઈ એક ભાગીદાર દેશ સામે ગંભીર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશોની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા મુદ્દા તરીકે જોવાની વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસ, સુરક્ષા સહકાર, ગુપ્તચર માહિતીની આપ-લે અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે પરસ્પર સહયોગ જેવી બાબતો પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થાને કારણે જ કેટલાક લોકો તેને NATO જેવી સામૂહિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાની શરૂઆત તરીકે જોઈ રહ્યા છે. જોકે, માત્ર કરાર થઈ જવાથી તે NATO જેવી મજબૂત અને આપમેળે સૈન્ય કાર્યવાહી કરાવતી સંસ્થા બની જાય છે એવું માનવું વહેલું છે.
કોઈ પણ સંરક્ષણ કરારની વાસ્તવિક તાકાત તેની કાગળ પરની જોગવાઈઓ કરતાં વધુ તેના સભ્ય દેશોની રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ, સૈન્ય ક્ષમતા અને પરિસ્થિતિ અનુસાર નિર્ણય લેવાની તૈયારી પર આધાર રાખે છે.
પાકિસ્તાનની ભૂમિકા પર સૌથી વધુ નજર
હૂતી હુમલાઓ વચ્ચે પાકિસ્તાનનું નામ ખાસ ચર્ચામાં આવ્યું છે. સાઉદી અરેબિયા સાથે પાકિસ્તાનના લાંબા સમયથી વ્યૂહાત્મક અને સૈન્ય સંબંધો છે. બંને દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સહકારનો લાંબો ઇતિહાસ રહ્યો છે.
અહેવાલો અનુસાર સાઉદી અરેબિયામાં પાકિસ્તાની સૈનિકોની મોટી સંખ્યા લાંબા સમયથી તૈનાત છે. તેમની ભૂમિકા મુખ્યત્વે સાઉદીની સુરક્ષા અને તાલીમ સાથે જોડાયેલી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં જો સાઉદી પર મોટા પાયે હુમલાઓ થાય, તો પાકિસ્તાન સામે પોતાની પ્રતિબદ્ધતાઓ અંગે નિર્ણય લેવાનું દબાણ વધી શકે છે.
પાકિસ્તાનના રક્ષા પ્રધાન ખ્વાજા આસિફે પણ તાજેતરમાં સંકેત આપ્યો છે કે પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બને તો પાકિસ્તાન મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષમાં ઉતરવાની સ્થિતિમાં આવી શકે છે. તેમણે મક્કા કરારનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવ્યું હોવાનું સામે આવ્યું છે કે પાકિસ્તાન પોતાની જવાબદારીથી પાછળ નહીં હટે અને પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યું છે.
આ નિવેદનને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે, કારણ કે પાકિસ્તાન એક તરફ સાઉદી અરેબિયા સાથેના પોતાના વ્યૂહાત્મક સંબંધો જાળવવા માંગે છે, જ્યારે બીજી તરફ મધ્ય પૂર્વની સીધી લડાઈમાં ઉતરવાથી તેના માટે અનેક નવા જોખમો ઊભા થઈ શકે છે.
શું પાકિસ્તાન સીધી લડાઈમાં ઉતરશે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ હજુ સ્પષ્ટ નથી. રાજકીય નિવેદન અને વાસ્તવિક સૈન્ય કાર્યવાહી વચ્ચે મોટો તફાવત હોય છે.
પાકિસ્તાન માટે સાઉદી અરેબિયાની સુરક્ષા મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ હૂતી સામે સીધી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવી એ એક અલગ સ્તરનો નિર્ણય હશે. યમનનો સંઘર્ષ ઘણા વર્ષોથી મધ્ય પૂર્વની જટિલ ભૂરાજનીતિ સાથે જોડાયેલો છે. તેમાં ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને અન્ય પ્રાદેશિક શક્તિઓના હિતો સંકળાયેલા છે.
પાકિસ્તાન જો સીધું યુદ્ધમાં ઉતરે તો તેના સંબંધો માત્ર યમન અથવા સાઉદી અરેબિયા સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. તેને ઈરાન સાથેના પોતાના સંબંધો, આંતરિક સુરક્ષા, આર્થિક પરિસ્થિતિ અને પ્રાદેશિક રાજનીતિને પણ ધ્યાનમાં લેવી પડશે.
આથી સંભવ છે કે પાકિસ્તાન શરૂઆતના તબક્કામાં સીધી લડાઈ કરતાં હવાઈ સુરક્ષા, ગુપ્તચર સહયોગ, તાલીમ અથવા રક્ષણાત્મક સહાય જેવી ભૂમિકા પસંદ કરે.
તુર્કીની ચુપ્પી કેમ ચર્ચામાં છે?
સાઉદી અરેબિયાના સંભવિત સંકટ વચ્ચે તુર્કીની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. મક્કા કરારમાં તુર્કી એક મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર છે. તેમ છતાં, સાઉદી પર હુમલાઓના સંદર્ભમાં તુર્કી દ્વારા સીધી સૈન્ય કાર્યવાહી અથવા મોટા પાયે સૈન્ય સહાયના સ્પષ્ટ સંકેતો હજુ સુધી જોવા મળ્યા નથી.
તુર્કી પોતાની રીતે પણ મધ્ય પૂર્વમાં મહત્વપૂર્ણ શક્તિ છે. તેનું NATO સાથેનું સભ્યપદ, સીરિયા અને ઈરાકમાં તેની સૈન્ય હાજરી તથા ઈરાન અને ગલ્ફ દેશો સાથેના સંબંધો તેને અત્યંત જટિલ સ્થિતિમાં મૂકે છે.
તુર્કી માટે સાઉદી અરેબિયાને સહયોગ આપવો એક બાબત છે, પરંતુ હૂતી સામે સીધું યુદ્ધ કરવું બીજી બાબત છે. આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
‘ઇસ્લામિક NATO’ની વાસ્તવિક કસોટી
મક્કા કરારને લઈને સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે તેની જોગવાઈઓ વાસ્તવિક સંકટ દરમિયાન કેટલી અસરકારક સાબિત થશે?
NATO જેવી વ્યવસ્થામાં સામૂહિક સુરક્ષા માટે સ્પષ્ટ માળખું, સંયુક્ત કમાન્ડ, સૈન્ય આયોજન અને લાંબા સમયથી વિકસેલી સંસ્થાગત વ્યવસ્થા છે. ત્રણ દેશો વચ્ચેનો નવો કરાર એ જ સ્તરની વ્યવસ્થા ધરાવે છે કે નહીં, તે સમય જ બતાવશે.
જો સાઉદી અરેબિયા પર હુમલા વધતા જાય અને પાકિસ્તાન તથા તુર્કી માત્ર રાજદ્વારી નિવેદનો સુધી મર્યાદિત રહે, તો કરારની અસરકારકતા અંગે સવાલો ઊભા થવા સ્વાભાવિક છે.
પરંતુ જો ત્રણેય દેશો સુરક્ષા સહયોગ, ગુપ્તચર માહિતી, એર ડિફેન્સ, સૈન્ય તાલીમ અને જરૂરી સમયે સંયુક્ત કાર્યવાહી માટે આગળ આવે, તો આ કરાર મધ્ય પૂર્વની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં નવા સમીકરણો ઊભા કરી શકે છે.
પરમાણુ સુરક્ષાનો મુદ્દો પણ મહત્વનો
પાકિસ્તાન વિશ્વની પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા દેશોમાંનું એક છે. તેથી સાઉદી અરેબિયા સાથેના તેના સંરક્ષણ સંબંધોની ચર્ચા ઘણી વખત પરમાણુ સુરક્ષા સાથે પણ જોડાય છે.
જોકે, પરમાણુ હથિયારો અથવા તેમની તૈનાતી અંગેના દાવાઓને લઈને ખૂબ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. કોઈપણ પ્રકારની પરમાણુ ગેરંટી કે વાસ્તવિક તૈનાતી અંગેના દાવાને સત્તાવાર અને વિશ્વસનીય પુરાવા વગર નિશ્ચિત હકીકત તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી.
આ મુદ્દો એટલા માટે પણ સંવેદનશીલ છે કારણ કે મધ્ય પૂર્વમાં કોઈપણ પરમાણુ પરિબળ સમગ્ર ક્ષેત્રની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે.
આગળ શું થઈ શકે?
હાલની સ્થિતિમાં ત્રણ સંભાવનાઓ સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. પ્રથમ, પાકિસ્તાન અને તુર્કી સાઉદી અરેબિયાને સીધી લડાઈમાં ઉતર્યા વગર રક્ષણાત્મક અને ગુપ્તચર સહાય આપે. બીજી, હુમલાઓ ગંભીર બને તો મક્કા કરારના આધારે સૈન્ય સહયોગ વધારવામાં આવે. ત્રીજી અને સૌથી જોખમી સ્થિતિ એ હશે કે ત્રણેય દેશો કોઈને કોઈ રીતે સીધા પ્રાદેશિક યુદ્ધમાં ખેંચાઈ જાય.
ત્રીજી સ્થિતિ માત્ર આ ત્રણ દેશો માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વ માટે ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે. ખાસ કરીને હૂતી સંગઠન સામેની કાર્યવાહી જો ઈરાન સાથેના વ્યાપક પ્રાદેશિક તણાવમાં પરિવર્તિત થાય તો સંઘર્ષનું ક્ષેત્ર ઝડપથી વિસ્તરી શકે છે.
કાગળ પરનો કરાર કે વાસ્તવિક સુરક્ષા ગઠબંધન?
મક્કા કરારને ‘ઇસ્લામિક NATO’ તરીકે ઓળખાવવું આકર્ષક રાજકીય ઉપમા છે, પરંતુ તેની સાચી કસોટી યુદ્ધના મેદાનમાં નહીં, પરંતુ સંકટ સમયે લેવાતા નિર્ણયો પર થશે.
સાઉદી અરેબિયા પર હૂતી હુમલાઓ વધ્યા છે ત્યારે પાકિસ્તાન અને તુર્કી પાસે હવે પોતાના કરારની ભાવનાને સાબિત કરવાની મુશ્કેલ જવાબદારી છે. માત્ર નિવેદનો પૂરતા રહેશે કે વાસ્તવિક સુરક્ષા સહયોગ જોવા મળશે, તે આવનારા દિવસોમાં સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
એક વાત ચોક્કસ છે કે મધ્ય પૂર્વમાં બદલાતા સૈન્ય અને રાજકીય સમીકરણો વચ્ચે મક્કા કરાર હવે માત્ર એક રાજદ્વારી દસ્તાવેજ રહ્યો નથી. તેની વિશ્વસનીયતા અને ભવિષ્ય પર સમગ્ર ક્ષેત્રની નજર છે. જો આ ગઠબંધન સંકટ સમયે અસરકારક રીતે કામ કરે છે, તો તે મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા દેશો વચ્ચેના સુરક્ષા સહયોગ માટે નવું મોડલ બની શકે છે. પરંતુ જો ગંભીર હુમલાઓ વચ્ચે ભાગીદાર દેશો માત્ર નિવેદનો સુધી મર્યાદિત રહે, તો ‘ઇસ્લામિક NATO’નું લેબલ પણ પ્રશ્નોના ઘેરામાં આવી શકે છે.
આથી આગામી દિવસોમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન એ નહીં હોય કે મક્કા કરાર કેટલો મોટો છે, પરંતુ એ હશે કે સાઉદી અરેબિયાને ખરેખર જોખમ ઊભું થાય ત્યારે તેના ભાગીદાર દેશો કેટલા આગળ આવે છે.
