પુતિનના ભારત પ્રવાસ પહેલાં રશિયાની મોટી એરોનોટિકલ ભેટ: SJ-100 અને PD-8 એન્જિન પર વધતી નજર
રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમિર પુતિનના ભારત પ્રવાસને લઈને રાજદ્વારી અને વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં ચર્ચા તેજ બની છે. BRICS સમિટમાં ભાગ લેવા માટે પુતિન નવી દિલ્હી પહોંચવાના છે ત્યારે બંને દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ, ઉડ્ડયન, ટેક્નોલોજી અને ઔદ્યોગિક સહકાર સાથે જોડાયેલા અનેક મહત્વના મુદ્દાઓ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી શકે છે.
આ પ્રવાસની ખાસ વાત એ છે કે રશિયા માત્ર રાજદ્વારી સંદેશ લઈને ભારત આવી રહ્યું નથી, પરંતુ પોતાની નવી પેઢીની એવિએશન ટેક્નોલોજી પણ ભારત સમક્ષ રજૂ કરવાની તૈયારીમાં છે. ખાસ કરીને PD-8 જેટ એન્જિન અને SJ-100 પ્રાદેશિક પેસેન્જર વિમાનને લઈને ભારત અને રશિયા વચ્ચેનો સહકાર આગામી વર્ષોમાં વધુ ગાઢ બની શકે છે.
દિલ્હીમાં જોવા મળશે રશિયાની નવી એન્જિન ટેક્નોલોજી
નવી દિલ્હીમાં યોજાનારા INNOPROM India કાર્યક્રમમાં રશિયાની સરકારી ટેક્નોલોજી અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રની કંપની Rostec તરફથી PD-8 એન્જિનનું પ્રદર્શન કરવામાં આવવાનું છે. ભારત મંડપમ ખાતે યોજાનારા આ કાર્યક્રમમાં રશિયન એવિએશન ઉદ્યોગ પોતાની સ્થાનિક રીતે વિકસાવેલી ટેક્નોલોજી દુનિયા સમક્ષ રજૂ કરશે.
PD-8ને રશિયાના નવા પેઢીના નાગરિક વિમાન કાર્યક્રમ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ એન્જિન માનવામાં આવે છે. તેનું મુખ્ય ઉપયોગ SJ-100 પ્રાદેશિક એરલાઇનર માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ એન્જિનને રશિયાની United Engine Corporation દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું છે, જે Rostecનો ભાગ છે.
રશિયા માટે આ પ્રોજેક્ટ માત્ર એક એન્જિન કે વિમાન વિકસાવવાનો કાર્યક્રમ નથી. યુક્રેન યુદ્ધ બાદ પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધો અને સપ્લાય ચેઇનના પડકારો વચ્ચે રશિયાએ પોતાની એવિએશન ઇન્ડસ્ટ્રીમાં સ્વદેશી ટેક્નોલોજી વિકસાવવા પર ખાસ ભાર મૂક્યો છે. PD-8 અને SJ-100 એ આ પ્રયાસના મહત્વના ઉદાહરણો છે.
PD-8 એન્જિનમાં શું છે ખાસ?
PD-8 એ મધ્યમ કદના પ્રાદેશિક વિમાનો માટે તૈયાર કરવામાં આવેલ ટર્બોફેન એન્જિન છે. તેનું ડ્રાય વજન અંદાજે 1.7 ટન છે, જ્યારે નેસેલ સહિત તેનું વજન લગભગ 2.3 ટન સુધી પહોંચી શકે છે.
આ એન્જિનનો બાયપાસ રેશિયો આશરે 4.4 છે અને તે લગભગ 8 ટન જેટલો ટેકઓફ થ્રસ્ટ પેદા કરી શકે છે. રશિયાએ તેને ખાસ કરીને પોતાના નાગરિક વિમાન કાર્યક્રમને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કર્યું છે.
આ પ્રકારના એન્જિનની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે રશિયાને વિદેશી એન્જિન ઉત્પાદકો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. SJ-100ના અગાઉના સંસ્કરણમાં વિદેશી ટેક્નોલોજી સાથે જોડાયેલા ઘટકોનો ઉપયોગ થતો હતો, પરંતુ નવા કાર્યક્રમમાં રશિયા વધુને વધુ સ્થાનિક ટેક્નોલોજી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
ભારત માટે પણ આ ટેક્નોલોજી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે, કારણ કે દેશમાં પ્રાદેશિક હવાઈ કનેક્ટિવિટી ઝડપથી વિસ્તરી રહી છે અને નાના તથા મધ્યમ શહેરોને હવાઈ માર્ગે જોડવા માટે નવા વિમાનોની જરૂરિયાત વધી રહી છે.
SJ-100: ભારત માટે કેમ બની શકે છે મહત્વનું વિમાન?
SJ-100ને રશિયાનું પ્રાદેશિક પેસેન્જર એરક્રાફ્ટ માનવામાં આવે છે. તેની બેઠક ક્ષમતા અંદાજે 75થી 103 મુસાફરોની છે. તે એક ફ્લાઇટમાં આશરે 3,500 કિલોમીટરથી વધુનું અંતર કાપી શકે છે.
તેની ક્રૂઝ સ્પીડ Mach 0.82ની આસપાસ હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. એટલે કે આ વિમાન પ્રાદેશિક રૂટ ઉપરાંત કેટલાક લાંબા ડોમેસ્ટિક રૂટ માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં આવા એરક્રાફ્ટની મોટી સંભાવના છે. દેશના મોટા શહેરો વચ્ચે પહેલેથી જ હવાઈ કનેક્ટિવિટી મજબૂત છે, પરંતુ ટિયર-2 અને ટિયર-3 શહેરોને વધુ સારી રીતે જોડવાની જરૂરિયાત હજુ પણ છે.
આ જ કારણસર SJ-100 માટે ભારતને સંભવિત મોટું બજાર તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
HAL અને રશિયા વચ્ચેનો કરાર
SJ-100ને લઈને ભારત અને રશિયા વચ્ચે સહકારની ચર્ચા માત્ર આયાત સુધી મર્યાદિત નથી. Hindustan Aeronautics Limited (HAL) અને રશિયાની United Aircraft Corporation વચ્ચે ભારતમાં SJ-100ના ઉત્પાદનને લઈને કરાર થઈ ચૂક્યો છે.
આ કરારને ભારતના સિવિલ એવિએશન ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવ્યું હતું. જો ભારતમાં આ વિમાનનું ઉત્પાદન શરૂ થાય છે, તો તે દેશના એરક્રાફ્ટ મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમને નવી દિશા આપી શકે છે.
રક્ષા મંત્રી રાજનાથ સિંહે પણ અગાઉ આ પ્રકારના સહકારને ભારતના નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું હતું.
ભારતમાં વિમાનનું ઉત્પાદન થવાથી માત્ર એરક્રાફ્ટ એસેમ્બલીની ક્ષમતા જ નહીં, પરંતુ તેના સ્પેર પાર્ટ્સ, એવિઓનિક્સ, મેન્ટેનન્સ, એન્જિન સપોર્ટ અને અન્ય ઘટકો સાથે જોડાયેલા ઉદ્યોગોને પણ વેગ મળી શકે છે.
ત્રણ વર્ષમાં શરૂ થઈ શકે છે ઉત્પાદન
રશિયન અધિકારીઓ તરફથી અગાઉ એવો સંકેત આપવામાં આવ્યો હતો કે ભારતમાં SJ-100નું ઉત્પાદન આગામી ત્રણ વર્ષના સમયગાળામાં શરૂ થઈ શકે છે. જો આ યોજના સમયસર આગળ વધે છે, તો ભારત પ્રાદેશિક પેસેન્જર એરક્રાફ્ટના ઉત્પાદન માટે મહત્વનું કેન્દ્ર બની શકે છે.
United Aircraft Corporationના વડા વાદિમ બાદેખાએ પણ ભારત તરફથી SJ-100 અને Il-114-300 જેવા વિમાનોમાં રસ હોવાની વાત કરી હતી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, બંને દેશો વચ્ચે 100થી 200 જેટલા વિમાનોની સંભવિત માંગને લઈને ચર્ચા થઈ રહી હતી.
આ આંકડો જો વાસ્તવિક ઓર્ડરમાં બદલાય છે, તો તે રશિયન સિવિલ એવિએશન ઉદ્યોગ માટે પણ મોટો વ્યવસાય બની શકે છે અને ભારતના એરક્રાફ્ટ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્ર માટે પણ નવી તક ઊભી કરી શકે છે.
UDAN જેવી યોજનાઓ માટે થઈ શકે ઉપયોગી
ભારત સરકાર લાંબા સમયથી પ્રાદેશિક હવાઈ કનેક્ટિવિટી વધારવા માટે UDAN જેવી યોજનાઓ પર ભાર મૂકી રહી છે. તેનો હેતુ નાના શહેરો અને હવાઈમથકોને મોટા શહેરો સાથે જોડવાનો છે.
આ પરિસ્થિતિમાં 75થી 100 મુસાફરોની ક્ષમતાવાળું પ્રાદેશિક જેટ વિમાન કેટલીક રૂટ કેટેગરી માટે ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
જો SJ-100નું ઉત્પાદન ભારતમાં થાય અને તેની કિંમત તથા ઓપરેટિંગ ખર્ચ ભારતીય એરલાઇન્સ માટે સ્પર્ધાત્મક રહે, તો દેશના પ્રાદેશિક ઉડ્ડયન બજારમાં તેને સ્થાન મળવાની શક્યતા વધી શકે છે.
પરંતુ અહીં સૌથી મોટો પ્રશ્ન માત્ર વિમાન બનાવવાનો નથી. વિમાનનું મેન્ટેનન્સ, સ્પેર પાર્ટ્સની ઉપલબ્ધતા, પાઇલટ અને ટેકનિકલ સ્ટાફની તાલીમ તથા લાંબા ગાળાની સર્વિસ સપોર્ટ સિસ્ટમ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
પુતિનના પ્રવાસમાં Su-57 પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં
પુતિનના ભારત પ્રવાસ દરમિયાન સિવિલ એવિએશન સિવાય સંરક્ષણ ક્ષેત્રનો મુદ્દો પણ મહત્વનો બની શકે છે. ખાસ કરીને રશિયાનું પાંચમી પેઢીનું Su-57 ફાઇટર જેટ ભારતની ચર્ચામાં રહેવાની શક્યતા છે.
રશિયા લાંબા સમયથી ભારત સાથે અત્યાધુનિક ફાઇટર ટેક્નોલોજી અને સંભવિત સહકાર અંગે વાત કરી રહ્યું છે. ક્રેમલિન તરફથી પણ સંકેત આપવામાં આવ્યો છે કે Su-57ની નિકાસ અને તેની ટેક્નોલોજી સંબંધિત સહકારનો મુદ્દો બંને દેશો વચ્ચેની ચર્ચામાં મહત્વ ધરાવે છે.
Su-57ને સ્ટેલ્થ ક્ષમતા ધરાવતા પાંચમી પેઢીના લડાકુ વિમાન તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. રશિયા ઇચ્છે છે કે ભારત જેવા મોટા અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ દેશ સાથે આ ક્ષેત્રમાં સહકાર વધુ આગળ વધે.
ભારત માટે ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર બની શકે છે મુખ્ય મુદ્દો
ભારત માટે કોઈ પણ મોટા સંરક્ષણ સોદામાં માત્ર તૈયાર હથિયાર ખરીદવું પૂરતું નથી. ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર, ભારતમાં ઉત્પાદન અને સ્થાનિક ઉદ્યોગની ભાગીદારી હવે વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.
જો Su-57 અથવા તેની સાથે જોડાયેલી ટેક્નોલોજી અંગે ભારત અને રશિયા વચ્ચે કોઈ સમજૂતી આગળ વધે, તો ટેક્નોલોજી શેરિંગની શરતો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ભારત પોતાની રક્ષા જરૂરિયાતો માટે વધુને વધુ સ્થાનિક ઉત્પાદન અને સ્વદેશી સંશોધન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં રશિયા સાથેનો સહકાર પણ ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના લક્ષ્યો સાથે કેવી રીતે જોડાય છે તે જોવાનું રહેશે.
રશિયા માટે ભારત કેમ મહત્વનું બજાર છે?
રશિયન એવિએશન ઉદ્યોગ માટે ભારતનું મહત્વ માત્ર તેની મોટી વસ્તી કે વિશાળ એર ટ્રાવેલ માર્કેટને કારણે નથી. ભારત પાસે ઝડપથી વિકસતું નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્ર છે અને આગામી વર્ષોમાં વિમાનોની માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો થવાની અપેક્ષા છે.
બીજી તરફ ભારત પોતાની એરક્રાફ્ટ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતાને પણ વિકસાવવા માગે છે. તેથી બંને દેશોની જરૂરિયાતો એકબીજા સાથે જોડાઈ શકે છે.
રશિયા માટે ભારત પશ્ચિમી બજારોની બહાર એક મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર બની શકે છે, જ્યારે ભારત માટે રશિયા લાંબા સમયથી સંરક્ષણ અને એરોસ્પેસ ક્ષેત્રમાં ટેક્નોલોજી સહયોગી રહ્યું છે.
આગળનો માર્ગ સરળ નહીં હોય
તેમ છતાં, SJ-100 અથવા અન્ય રશિયન એરક્રાફ્ટ કાર્યક્રમોને ભારતમાં સફળ બનાવવા માટે અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડશે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ઉડ્ડયન બજારમાં વિમાનની સફળતા માટે માત્ર ટેક્નિકલ ક્ષમતા પૂરતી નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય સર્ટિફિકેશન, સ્પેર પાર્ટ્સ, ફાઇનાન્સિંગ, વીમો, જાળવણી અને વૈશ્વિક સર્વિસ નેટવર્ક પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ભારતીય એરલાઇન્સ સામાન્ય રીતે એવા એરક્રાફ્ટને પ્રાધાન્ય આપે છે જેના માટે મજબૂત વૈશ્વિક સપોર્ટ સિસ્ટમ ઉપલબ્ધ હોય. તેથી SJ-100ને ભારતમાં લાંબા ગાળે સફળ બનાવવા માટે રશિયા અને ભારતે ટેક્નિકલ તેમજ વ્યાપારી બંને મોરચે મજબૂત વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડશે.
પુતિનનો પ્રવાસ બની શકે છે નવા સહકારની શરૂઆત
પુતિનના ભારત પ્રવાસને આ સંદર્ભમાં માત્ર રાજકીય મુલાકાત તરીકે જોવું યોગ્ય નહીં રહે. જો PD-8 એન્જિન, SJ-100 એરક્રાફ્ટ અને Su-57 જેવી ટેક્નોલોજીને લઈને ચર્ચાઓ આગળ વધે છે, તો ભારત-રશિયા સંબંધોમાં એરોસ્પેસ ક્ષેત્રનું મહત્વ વધુ વધી શકે છે.
એક તરફ રશિયા પોતાની નવી પેઢીની ટેક્નોલોજી માટે ભારત જેવા મોટા બજારની શોધમાં છે, તો બીજી તરફ ભારતને સ્થાનિક ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને પ્રાદેશિક ઉડ્ડયન માટે નવા વિકલ્પોની જરૂર છે.
આ બંને જરૂરિયાતો એકબીજા સાથે મેળ ખાય છે કે નહીં, તેનો જવાબ આગામી કરારો અને તેમની અમલવારીથી મળશે. જો SJ-100નું ભારતમાં ઉત્પાદન સમયસર શરૂ થાય અને PD-8 જેવા એન્જિનને લઈને ટેક્નોલોજીકલ સહકાર વિકસે, તો તે ભારતના સિવિલ એવિએશન ક્ષેત્ર માટે એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક બની શકે છે.
આ ઉપરાંત Su-57ને લઈને ટેક્નોલોજી શેરિંગ અંગે કોઈ પ્રગતિ થાય તો ભારત-રશિયા સંરક્ષણ સહકારને પણ નવી દિશા મળી શકે છે.
