શું તમે ક્યારેય બેંકમાં સોનું ગીરવે મૂક્યું છે? બેંકે સોનું નકલી ગણાવતા ગ્રાહક આયોગે આપ્યો ₹૧૪.૫ લાખ ચૂકવવાનો આદેશ
જો તમે પણ તમારી જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે બેંકમાં સોનું ગીરવે મૂકીને ગોલ્ડ લોન લો છો, તો આ સમાચાર તમારા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. સામાન્ય રીતે લોકો પોતાની મહેનતની કમાણીમાંથી બનાવેલા કિંમતી દાગીનાને સૌથી સુરક્ષિત જગ્યા ગણીને બેંકમાં ગીરવે મૂકતા હોય છે. બેંકના અધિકૃત નિષ્ણાતો દ્વારા સોનાનું વજન અને શુદ્ધતા ચકાસ્યા પછી જ લોન મંજૂર કરવામાં આવે છે. પરંતુ જો થોડા સમય પછી બેંક અચાનક એવું કહી દે કે તમારી પાસે ગીરવે રાખેલું સોનું નકલી છે, તો ગ્રાહક પર આભ તૂટી પડે છે.
શિમલામાં આવો જ એક ગંભીર કિસ્સો સામે આવ્યો છે, જ્યાં બેંક અને ગ્રાહક વચ્ચેનો આ વિવાદ ગ્રાહક તકરાર નિવારણ પંચ સુધી પહોંચ્યો હતો. પંચે ગ્રાહકના પક્ષમાં સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપતા બેંકને સેવામાં ખામી અને અન્યાયી વેપાર પ્રથાઓ માટે જવાબદાર ઠેરવી હતી તેમજ ગ્રાહકને આશરે ₹૧૪.૫ લાખનું રાહત વળતર ચૂકવવાનો સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
આ કેસ શિમલા જિલ્લાનો છે. ફરિયાદી ગ્રાહકે બેંકમાં પોતાના સોનાના દાગીના જમા કરાવીને અલગ-અલગ સમયે કુલ ત્રણ ગોલ્ડ લોન મેળવી હતી. વર્ષ ૨૦૨૨ માં તેમને ₹૩.૯૮ લાખની પ્રથમ લોન મળી હતી. ત્યારબાદ માર્ચ ૨૦૨૩ માં ₹૩.૯૮ લાખની બીજી લોન અને એપ્રિલ ૨૦૨૩ માં ₹૬.૪૨ લાખની ત્રીજી લોન મંજૂર કરવામાં આવી હતી. ગ્રાહકના જણાવ્યા અનુસાર, દરેક વખતે બેંક દ્વારા નીમેલા અધિકૃત મૂલ્યાંકનકાર (વેલ્યુઅર) દ્વારા દાગીનાનું વજન અને ૨૨ કેરેટ શુદ્ધતાની ઝીણવટભરી તપાસ કર્યા બાદ જ લોનની રકમ તેમના ખાતામાં જમા કરવામાં આવી હતી.
બીજી વારની તપાસમાં સોનું ‘નકલી’ જાહેર કરાયું
જુલાઈ ૨૦૨૩ માં બેંકે અચાનક ગ્રાહકને નોટિસ મોકલીને જાણ કરી હતી કે તેમના આંતરિક ઓડિટ દરમિયાન કરવામાં આવેલી ચકાસણીમાં ગીરવે મૂકેલા દાગીના સંપૂર્ણપણે નકલી હોવાનું બહાર આવ્યું છે. આથી બેંકે ગ્રાહકને વ્યાજ, પ્રોસેસિંગ ફી અને અન્ય ચાર્જિસ સાથે આશરે ₹૧૦.૯૫ લાખની બાકી લોન તાત્કાલિક ભરપાઈ કરવા દબાણ કર્યું હતું.
ગ્રાહકે બેંકના આ રિપોર્ટ સામે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે દલીલ કરી હતી કે બેંકે આ ફરીથી તપાસ તેમની જાણકારી કે હાજરી વિના જ કરી લીધી હતી. ગ્રાહકે આશંકા વ્યક્ત કરી હતી કે બેંકની સેફ કસ્ટડીમાં દાગીના રાખવામાં આવ્યા હતા ત્યારે તેની સાથે કોઈ છેડછાડ થઈ હોઈ શકે છે અથવા દાગીના બદલાઈ ગયા હોઈ શકે છે. ગ્રાહકે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે જો નિષ્પક્ષ તપાસ પછી તેમના મૂળ દાગીના સલામત સ્થિતિમાં પરત કરવામાં આવે, તો તેઓ તમામ બાકી રકમ ચુકવવા તૈયાર છે.
બેંકે જૂના મૂલ્યાંકનકાર પર દોષનો ટોપલો ઢોળ્યો
પોતાના બચાવમાં બેંકે દલીલ કરી હતી કે આંતરિક ઓડિટ દરમિયાન અન્ય ઓડિટર દ્વારા દાગીના ચકાસવામાં આવ્યા ત્યારે તે નકલી માલૂમ પડ્યા હતા. બેંકે શરૂઆતમાં સોનાની તપાસ કરનાર પોતાના જ મૂલ્યાંકનકારને દોષી ઠેરવ્યો હતો અને તેની સામે પોલીસ ફરિયાદ પણ નોંધાવી હોવાનું જણાવ્યું હતું.
ગ્રાહક આયોગનો કડક આદેશ અને વળતર
શિમલા જિલ્લા ગ્રાહક તકરાર નિવારણ પંચે આ કેસની સુનાવણી કરતી વખતે બેંકની દલીલોને ફગાવી દીધી હતી. પંચે નોંધ્યું હતું કે બેંક એ સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ રહી છે કે ગ્રાહકની ગેરહાજરીમાં કરવામાં આવેલી આશ્ચર્યજનક તપાસ ગ્રાહકની સંમતિથી થઈ હતી.
પંચે બેંકને ૨૨ કેરેટ સોનાના ૧૦૩ ગ્રામ દાગીનાના વર્તમાન બજાર મૂલ્ય મુજબ આશરે ₹૧૪ લાખ (₹૧.૪ મિલિયન) ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ ઉપરાંત, ગ્રાહકને થયેલા માનસિક ત્રાસ બદલ ₹૩૦,૦૦૦ નું વળતર અને મુકદ્દમાના ખર્ચ પેટે ₹૨૦,૦૦૦ ચુકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આમ, ગ્રાહકને કુલ ₹૧૪.૫ લાખથી વધુની મોટી રાહત મળી છે.
આદેશ દરમિયાન ગ્રાહક પંચે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના નિર્દેશોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. RBI ના નિયમો મુજબ, સોના સામેની લોનમાં બેંક આંતરિક ઓડિટ માટે આશ્ચર્યજનક ચકાસણી કરી શકે છે, પરંતુ લોન એગ્રીમેન્ટમાં આવી તપાસ માટે ગ્રાહકની પૂર્વ સંમતિ હોવી અનિવાર્ય છે. પંચે સ્પષ્ટ કર્યું કે અગાઉ સ્વીકારેલા દાગીના બાદમાં નકલી હોવાનો દાવો કરીને ગ્રાહકને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં.
