રિફંડના પૈસા વોલેટમાં નાખવા હવે નહીં ચાલે! રિલાયન્સ સામે ગ્રાહક કમિશનની લાલ આંખ
ડિજિટલ શોપિંગ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા ગ્રાહકોના નાણાં પોતાના જ પ્લેટફોર્મ કે રિવોર્ડ ઇકોસિસ્ટમમાં અટકાવી રાખવાની પ્રવૃત્તિ સામે પંચકુલાની ડિસ્ટ્રિક્ટ કન્ઝ્યુમર ડિસ્પ્યુટ્સ રિડ્રેસલ કમિશને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને દાખલારૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. ગ્રાહકની મંજૂરી વગર રિફંડની રકમમાંથી માત્ર ₹1 ડિજિટલ રિવોર્ડ વોલેટમાં ટ્રાન્સફર કરવા બદલ કમિશને રિલાયન્સ રિટેલને સેવામાં ખામી અને અયોગ્ય વેપાર પ્રથા (અનફેર ટ્રેડ પ્રેક્ટિસ) માટે દોષિત ઠેરવ્યું છે. આ મામલે 24 વર્ષીય યુવતી નિષ્ઠા રાઘવ દ્વારા દાખલ કરાયેલી ફરિયાદને મંજૂર રાખતા કમિશને રિલાયન્સ સ્માર્ટ સુપરસ્ટોર (પંચકુલા) અને રિલાયન્સ રિટેલ લિમિટેડને સંયુક્ત રીતે અથવા વ્યક્તિગત રીતે ફરિયાદીને ₹2,500 વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ ઉપરાંત, શિક્ષાત્મક નુકસાની (પ્યુનિટિવ ડેમેજિસ) તરીકે ₹5,000ની રકમ હરિયાણાના ફ્રી લીગલ એડ સ્ટેટ કમિશનમાં જમા કરાવવાનો પણ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.

શું હતો સમગ્ર મામલો? ₹19ની ચોકલેટ અને ₹18નું રિફંડ
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત આ વર્ષે 23 જાન્યુઆરી અને 25 જાન્યુઆરીના રોજ નિષ્ઠા રાઘવ દ્વારા જિયોમાર્ટ (JioMart) એપ્લિકેશન પર કરવામાં આવેલા બે કરિયાણાના ઓર્ડર સાથે જોડાયેલી છે. બંને ઓર્ડરમાં ₹19ની કિંમતની ‘મંચ મેક્સ’ ચોકલેટ બાર સામેલ હતી, જે પાછળથી સ્ટોકમાં ઉપલબ્ધ ન હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.
પ્લેટફોર્મ તરફથી ગ્રાહકને એવી માહિતી આપવામાં આવી હતી કે બંને પ્રસંગે મૂળ ચુકવણીના માધ્યમ (ઓરિજિનલ મોડ ઓફ પેમેન્ટ)માં પૂરા ₹19નું રિફંડ કરવામાં આવશે. જોકે, હકીકતમાં તેમના બેંક ખાતામાં માત્ર ₹18 જ જમા થયા હતા અને બાકીનો ₹1 તેમના Twid (Pay with Rewards) ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરી દેવામાં આવ્યો હતો. રકમ નાની હોવા છતાં, પદ્ધતિ અને ગ્રાહકની સંમતિનો અભાવ આ કેસમાં મુખ્ય મુદ્દો બન્યો હતો.
બેંક ખાતું અને રિવોર્ડ વોલેટ વચ્ચેનો સ્પષ્ટ તફાવત
ચુકાદો આપતી વખતે કમિશને સ્પષ્ટ નોંધ્યું કે બેંક ખાતું અને રિવોર્ડ વોલેટ એ નાણાં રાખવા અને તેનો ઉપયોગ કરવાના તદ્દન અલગ-અલગ માધ્યમો છે. જ્યારે કંપનીએ પોતે એવી ખાતરી આપી હતી કે રકમ મૂળ ચુકવણીના માધ્યમમાં પરત કરવામાં આવશે, ત્યારે ગ્રાહકને મૂળ માધ્યમના રિફંડને બદલે વોલેટ ક્રેડિટ સ્વીકારવા માટે ફરજ પાડી શકાય નહીં.
કમિશને એ બાબત પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો કે રિલાયન્સ તરફથી એવો કોઈ પુરાવો રજૂ કરવામાં આવ્યો નથી, જેનાથી સાબિત થાય કે ફરિયાદીએ આ પ્રકારના એડજસ્ટમેન્ટ માટે સંમતિ આપી હતી અથવા આવી છૂટ આપતી કોઈ સ્પષ્ટ રિફંડ પોલિસી સ્વીકારી હતી.

રિવોર્ડ ઇકોસિસ્ટમ અને ગ્રાહકની પસંદગી પર અસર
કમિશને પોતાના આદેશમાં એક અત્યંત ગંભીર અને દૂરગામી અવલોકન કરતા જણાવ્યું કે રિફંડનો એક હિસ્સો પ્રતિબંધિત રિવોર્ડ વોલેટમાં ટ્રાન્સફર કરવાથી ગ્રાહકના નાણાં અસરકારક રીતે ડિજિટલ રિવોર્ડ ઇકોસિસ્ટમમાં જ અટકી રહે છે. આવી વ્યવસ્થા ગ્રાહકોને વોલેટમાં જમા થયેલી રકમ વાપરવા માટે પ્લેટફોર્મ પર વધુ ખરીદી કે ટ્રાન્ઝેક્શન કરવા માટે પ્રેરી શકે છે.
ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે કે, “ખાસ કરીને જ્યારે આ પ્રથા બંને વ્યવહારોમાં ફરિયાદીની જાણકાર સંમતિ વિના પુનરાવર્તિત થાય છે, ત્યારે તે ગ્રાહકની પસંદગી અને સ્વાયત્તતા સાથે ચેડાં કરવાની ચિંતા ઊભી કરે છે.”
ડાર્ક પેટર્ન્સ માર્ગદર્શિકાનો સંદર્ભ અને છેતરપિંડીભરી પ્રથા
સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (CCPA) ની ‘ગાઇડલાઇન્સ ફોર પ્રિવેન્શન એન્ડ રેગ્યુલેશન ઓફ ડાર્ક પેટર્ન્સ, 2023’ નો ઉલ્લેખ કરતા કમિશને જણાવ્યું કે આવી રીતો છેતરપિંડીભરી વેપાર પ્રથા (ડિસેપ્ટિવ ટ્રેડ પ્રેક્ટિસ) સમાન ગણી શકાય, જેનો હેતુ ગ્રાહકોને એવા વ્યવહારો કરવા માટે પ્રભાવિત કરવાનો હોય છે જે કરવાનો તેમણે મૂળરૂપે કોઈ ઈરાદો રાખ્યો ન હતો. નાની રકમ દ્વારા મોટા ગ્રાહક સમૂહને ચોક્કસ પ્લેટફોર્મ પર બાંધી રાખવાની આ રણનીતિ સામે કમિશને કડક વલણ અપનાવ્યું છે.
ફરિયાદ, કાનૂની નોટિસ અને સુનાવણીની કાર્યવાહી
કમિશને એ હકીકતની પણ નોંધ લીધી કે ફરિયાદીએ 3 ફેબ્રુઆરીના રોજ જિયોમાર્ટ એપ્લિકેશન દ્વારા ફરિયાદ નોંધાવી હતી અને ત્યારબાદ 14 ફેબ્રુઆરીના રોજ કાનૂની નોટિસ પણ મોકલી હતી, પરંતુ તેમને કોઈ સંતોષકારક નિવારણ મળ્યું ન હતું.
આ કેસમાં વારંવાર તક આપવામાં આવ્યા છતાં રિલાયન્સ તરફથી લેખિત નિવેદન દાખલ ન કરવામાં આવતા, 26 જૂનના રોજ તેમનો બચાવ પક્ષ રદ (સ્ટ્રાઇક ઓફ) કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, કમિશને સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર આ કારણસર ફરિયાદી આપોઆપ માંગેલી રાહત મેળવવા માટે હકદાર બની જતી નથી. કમિશને ફરિયાદીના સોગંદનામા અને દસ્તાવેજી પુરાવાઓની ગુણવત્તાના આધારે સ્વતંત્ર રીતે તપાસ કરી હતી.
ભૂલ નહીં, પુનરાવર્તિત વ્યવહાર: 45 દિવસમાં આદેશ પાલનનો નિર્દેશ
રિફંડની રકમ વાળવાની આ ઘટના બે વ્યવહારોમાં બની હોવાથી, કમિશને ઠરાવ્યું કે તેને માત્ર અજાણતા થયેલી હિસાબી ભૂલ ગણી શકાય નહીં. આ આધાર પર કમિશને 28 ઓક્ટોબરના રોજ ફરિયાદ મંજૂર કરી હતી.
હવે સંબંધિત પક્ષકારોને આ આદેશની જાણકારી મળ્યાના 45 દિવસની અંદર તેનું પાલન કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ ચુકાદાથી ભવિષ્યમાં ઈ-કોમર્સ અને ડિજિટલ શોપિંગ પ્લેટફોર્મ્સ રિફંડ અને વોલેટ ક્રેડિટ અંગે વધુ પારદર્શક અને કાયદાકીય રીતે જવાબદાર બને તેવી અપેક્ષા સેવાઈ રહી છે.
