સ્તનના સ્વાસ્થ્યને ન કરો નજરઅંદાજ: વહેલા નિદાનથી જીવ બચાવી શકાય છે, જાણો સેલ્ફ-એક્ઝામિન કરવાની સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ પદ્ધતિ
આજના સમયમાં સ્તન કેન્સર (Breast Cancer) મહિલાઓમાં જોવા મળતા સૌથી સામાન્ય કેન્સરમાંનું એક બની ગયું છે. વધતા જતાં કેસોની વચ્ચે સૌથી રાહતની વાત એ છે કે જો આ બીમારીનું પ્રથમ કે બીજા તબક્કામાં જ વહેલું નિદાન થઈ જાય, તો યોગ્ય સારવાર વડે તેને પૂરેપૂરી મટાડી શકાય છે અને દર્દી સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ થઈ શકે છે. જોકે, અનેક મહિલાઓ પોતાના સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે બેદરકાર રહે છે અથવા શરમના કારણે સ્તનના સ્વાસ્થ્ય પર પૂરતું ધ્યાન આપતી નથી. દરેક મહિલા માટે એ ખૂબ જ જરૂરી છે કે તેઓ પોતાના શરીરને સમજે અને ઘરે બેઠા સ્તનની તપાસ (Breast Self-Exam) કરવાની સાચી રીત શીખે.
સ્તનની સ્વ-તપાસ (Breast Self-Exam) શા માટે જરૂરી છે?
ઘરે કરવામાં આવતી આ સરળ અને ઝડપી તપાસ ડોક્ટર દ્વારા કરવામાં આવતી તબીબી ક્ષમતા અથવા મેમોગ્રાફી (Mammography) નો વિકલ્પ નથી. તેનો મુખ્ય હેતુ મહિલાઓ પોતાના શરીરના કુદરતી બંધારણથી સારી રીતે વાકેફ થાય તે છે. જ્યારે તમે નિયમિતપણે તમારી તપાસ કરો છો, ત્યારે સ્તનની પેશીઓમાં આવતા કોઈપણ અસામાન્ય ફેરફારને તમે તરત જ ઓળખી શકો છો. કોઈપણ ગાંઠ કે ફેરફારને પ્રાથમિક તબક્કે જ પકડી પાડવાથી સારવાર સરળ અને વધુ અસરકારક બને છે.
તપાસ ક્યારે અને કેટલી વાર કરવી જોઈએ?
મહિલાઓએ દર મહિને નિયમિતપણે પોતાના સ્તનની તપાસ કરવી જોઈએ. માસિક ધર્મ (Periods) પૂર્ણ થયાના ૩ થી ૫ દિવસ પછીનો સમય આ તપાસ માટે સૌથી ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. આ દિવસો દરમિયાન શરીરમાં હોર્મોન્સનું સ્તર સામાન્ય થઈ જાય છે, જેનાથી સ્તનમાં રહેલો સોજો, ભારેપણું કે દુખાવો ઓછો થઈ જાય છે. જે મહિલાઓ મેનોપોઝ (Menopause) ના તબક્કે પહોંચી ગઈ છે અથવા જેમને માસિક આવતું બંધ થઈ ગયું છે, તેઓ મહિનાની કોઈપણ એક ચોક્કસ તારીખ (જેમ કે દર મહિનાની ૧ કે ૧૫મી તારીખ) નક્કી કરીને આ તપાસ કરી શકે છે.
ઘરે સ્તનની સ્વ-તપાસ કરવાની સાચી અને સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ રીત
૧. અરીસા સામે ઊભા રહીને ધ્યાનથી નિરીક્ષણ કરો
સૌપ્રથમ શરીરના ઉપરના ભાગના કપડાં ઉતારીને અરીસા સામે સીધા ઊભા રહો. તમારા બંને હાથ કમર પર રાખો અને ખભા સીધા રાખો. અરીસામાં તમારા સ્તનના આકાર, કદ અને ત્વચાના રંગમાં થયેલા કોઈપણ અચાનક ફેરફારને ધ્યાનથી જુઓ.
ખાસ જુઓ કે ત્વચા પર કોઈ ખાડો પડ્યો છે, કરચલીઓ પડી છે કે ત્વચા સંતરાની છાલ જેવી ખરબચડી દેખાય છે કે નહીં. આ ઉપરાંત, બંને ડીંટડી (Nipples) ની દિશા બદલાઈ છે, તે અંદરની તરફ ખેંચાઈ ગઈ છે કે તેમાંથી કોઈ અસામાન્ય પ્રવાહી (Discharge) નીકળે છે કે નહીં તેની બારીકાઈથી તપાસ કરો.
૨. સૂઈને સ્તનની સ્પર્શ દ્વારા તપાસ કરો
હવે પથારી પર પીઠના બળે સીધા સૂઈ જાઓ. તમે જે બાજુના સ્તનની તપાસ કરવા માંગો છો, તે બાજુના ખભા નીચે એક નાનું ઓશિકું કે ટુવાલ વાળીને મૂકો. હવે વિરુદ્ધ હાથની આંગળીઓના આગળના પોચા ભાગ (Finger Pads) નો ઉપયોગ કરીને સ્તનને હળવા હાથે સ્પર્શ કરો. આંગળીઓને વર્તુળાકાર (Circular motion) માં ફેરવીને ચકાસો કે અંદર કોઈ ગાંઠ, હાર્ડ સ્પોટ કે અસામાન્ય કઠણ ભાગ જણાય છે કે નહીં.
૩. ઊભા રહીને ફરીથી સ્પર્શ તપાસ કરો
છેલ્લા તબક્કામાં સીધા ઊભા થઈને તમારી આંગળીઓના ટેરવા વડે સ્તનને ગોળાકારમાં દબાવીને તપાસો. પહેલાં હળવું દબાણ આપો જેથી ત્વચાની ઉપલી પેશીઓ પરખાય, ત્યારબાદ થોડું ઊંડું દબાણ આપીને અંદરના સ્નાયુઓને અનુભવો.
તપાસ ડીંટડીથી શરૂ કરીને ધીમે-ધીમે બહારની તરફ વર્તુળ બનાવતા કરતા જાવ. આ સાથે જ છાતીના મધ્ય ભાગથી લઈને બગલ (Armpit) સુધીનો વિસ્તાર, કૉલરબોન (Collarbone) ની આસપાસનો ભાગ અને પેટના ઉપરના ભાગ સુધી હાથ ફેરવીને ચકાસો, કારણ કે કેન્સરની અસર ઘણીવાર આસપાસની લિમ્ફ નોડ્સ સુધી પણ વિસ્તરી શકે છે.
જો કોઈ ફેરફાર કે ગાંઠ દેખાય તો શું કરવું?
સ્વ-તપાસ દરમિયાન જો તમને સ્તનમાં કોઈ નવી ગાંઠ, સોજો, ત્વચામાં ફેરફાર કે અસામાન્ય દુખાવો જણાય, તો ગભરાયા વગર તરત જ સ્ત્રી રોગ નિષ્ણાત (Gynecologist) કે ઓન્કોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
યાદ રાખો કે સ્તનમાં મળતી દરેક ગાંઠ કેન્સર હોતી નથી; તે સામાન્ય ફાઈબ્રોઈડ કે સિસ્ટ (પાણીની ગાંઠ) પણ હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, કોઈ પણ લક્ષણને નજરઅંદાજ કર્યા વગર યોગ્ય ડાક્ટરી તપાસ, સોનોગ્રાફી કે મેમોગ્રાફી કરાવવી અત્યંત જરૂરી છે. સમયસરની જાગૃતિ અને સાવચેતી જ સ્તન કેન્સર સામેનું સૌથી મોટું શસ્ત્ર છે.
