ચૂંટણી પંચમાં આંતરિક ખેંચતાણનો ખુલાસો: RTIમાં બે ચૂંટણી કમિશનરોની ફરિયાદો સામે આવી, કેન્દ્ર સરકારે કેમ ન કરી કાર્યવાહી?
ભારતના ચૂંટણી પંચમાં અધિકારીઓની કામગીરી અને વહીવટી નિર્ણયોને લઈને ઊભા થયેલા મતભેદો હવે વધુ ચર્ચામાં આવ્યા છે. માહિતીના અધિકાર કાયદા (RTI) હેઠળ મળેલા દસ્તાવેજોમાં ખુલાસો થયો છે કે બે ચૂંટણી કમિશનરોએ એક વરિષ્ઠ અધિકારીના કામકાજ અંગે કેબિનેટ સચિવને અલગ-અલગ પત્રો લખ્યા હતા. જોકે, કેન્દ્રના કેબિનેટ સચિવાલયે આ ફરિયાદો પર સીધી કાર્યવાહી કરી નહોતી.
આ મામલે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ 29 જુલાઈ, 2026ના રોજ કેબિનેટ સચિવ ટી.વી. સોમનાથનને પત્રો મોકલ્યા હતા. બંનેએ ચૂંટણી પંચમાં વરિષ્ઠ ઉપ ચૂંટણી કમિશનર તરીકે કાર્યરત મનીષ ગર્ગની કામગીરી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. RTI મારફતે સામે આવેલી નોંધોએ ચૂંટણી પંચની આંતરિક કાર્યપ્રણાલી અને વહીવટી સ્વતંત્રતા અંગે નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
મળતી માહિતી પ્રમાણે, વિવાદનું મુખ્ય કારણ 28 જુલાઈએ બહાર પાડવામાં આવેલો કામની જવાબદારીઓની વહેંચણી સંબંધિત આદેશ હતો. આ આદેશ દ્વારા વરિષ્ઠ ઉપ ચૂંટણી કમિશનરો, ઉપ ચૂંટણી કમિશનરો, ડિરેક્ટર જનરલ અને સમકક્ષ હોદ્દા ધરાવતા અધિકારીઓની જવાબદારીઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો.
સંધુ અને જોશીનો વાંધો હતો કે આ ફેરફાર ચૂંટણી પંચ અથવા સંબંધિત અધિકારીઓ સાથે અગાઉ ચર્ચા કર્યા વિના કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આ પ્રકારના નિર્ણય માટે અગાઉથી ચર્ચા અને મંજૂરી જરૂરી હતી. તેમણે એવો પણ આક્ષેપ કર્યો હતો કે વારંવાર મૌખિક અને લેખિત સૂચનાઓ આપવામાં આવી હોવા છતાં જવાબદારીઓની વહેંચણીમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો.
આ મુદ્દો માત્ર વહીવટી વ્યવસ્થા પૂરતો મર્યાદિત નહોતો. મતદાર યાદીઓમાં નામ ઉમેરવા, નામ દૂર કરવા અને ચૂંટણી સંબંધિત રેકોર્ડમાં સુધારા કરવાની પ્રક્રિયા પર સત્તા ક્યાં અને કેવી રીતે રહેવી જોઈએ, તે પ્રશ્ન પણ આ વિવાદ સાથે જોડાયો હતો.
કેબિનેટ સચિવાલયે કાર્યવાહી કેમ ટાળી?
RTI હેઠળ મળેલી ફાઇલ નોંધો મુજબ, કેબિનેટ સચિવાલયે બંને પત્રોને ગંભીરતાથી લીધા હતા, પરંતુ તેને ચૂંટણી પંચ તરફથી સંસ્થાકીય ફરિયાદ તરીકે ગણવામાં મુશ્કેલી જણાઈ હતી. અધિકારીઓએ નોંધ્યું હતું કે આ પત્રો બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ પોતાની વ્યક્તિગત સત્તામાં લખ્યા હતા, સમગ્ર ચૂંટણી પંચના સત્તાવાર અભિપ્રાય તરીકે નહીં.
સચિવાલયનું માનવું હતું કે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની સત્તાવાર ફરિયાદ વિના કોઈ અધિકારી સામે કાર્યવાહી કરવાથી સરકાર દ્વારા સંસ્થાની આંતરિક કામગીરીમાં હસ્તક્ષેપ થતો હોવાનો અર્થ નીકળી શકે છે. આ કારણસર તે તબક્કે કાર્યવાહી કરવી યોગ્ય નહીં હોવાનું નોંધવામાં આવ્યું હતું.
3 ઑગસ્ટની એક નોંધમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનો અભિપ્રાય મેળવવાનો વિચાર રજૂ થયો હતો. ત્યારબાદ 4 ઑગસ્ટની નોંધમાં સમગ્ર ચૂંટણી પંચ તરફથી સત્તાવાર પત્રવ્યવહાર ન હોવાની બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને સાવચેતી રાખવાની વાત કરવામાં આવી હતી. અંતે બંને પત્રોની નોંધ લેવામાં આવી અને તેમની નકલો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની કચેરી તથા સંબંધિત વિભાગોને મોકલવામાં આવી.
ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ
બંને કમિશનરોએ પોતાની ફરિયાદોમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોના નિયુક્તિ, સેવા શરતો અને કાર્યકાળ સંબંધિત 2023ના કાયદાની કલમ 18નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ જોગવાઈ ચૂંટણી પંચના કામકાજમાં સામૂહિક નિર્ણયપ્રક્રિયાના મહત્વ સાથે સંબંધિત છે.
આ વિવાદમાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે ચૂંટણી પંચમાં વહીવટી નિર્ણયો લેતી વખતે તમામ કમિશનરોને ચર્ચા કરવાની પૂરતી તક મળે છે કે નહીં. ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થા માટે સ્વતંત્રતા જાળવવી જેટલી જરૂરી છે, એટલી જ જરૂરી આંતરિક પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને જવાબદારી પણ છે.
ચૂંટણી પંચે શું સ્પષ્ટતા કરી હતી?
ચૂંટણી પંચે અગાઉ આપેલા સ્પષ્ટીકરણમાં જણાવ્યું હતું કે કેબિનેટ સચિવને લખાયેલા પત્રો કોઈ નીતિગત નિર્ણય અથવા IT વિભાગ અંગેના નહોતા, પરંતુ ચૂંટણી પંચમાં પ્રતિનિયુક્તિ પર કાર્યરત એક અધિકારીની કામગીરી સાથે સંબંધિત હતા.
પંચે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે સંબંધિત અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવેલી જવાબદારીઓની પુનઃવહેંચણીના આદેશો બંને કમિશનરોના નિર્દેશો બાદ અમલમાં આવ્યા નહોતા. પંચના જણાવ્યા મુજબ, IT વિભાગ પર દેખરેખ રાખવાની વ્યવસ્થા પણ વાસ્તવમાં દૂર કરવામાં આવી નહોતી.
આ સ્પષ્ટીકરણ મહત્વનું છે, કારણ કે તે ફરિયાદોમાં કરવામાં આવેલા આક્ષેપો અને વાસ્તવમાં અમલમાં આવેલી વ્યવસ્થા વચ્ચેનો તફાવત દર્શાવે છે.
RTIના ખુલાસાથી ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરી અંગેના પ્રશ્નો ફરી સામે આવ્યા છે. જોકે, માત્ર ફરિયાદો સામે આવવાથી કોઈ અધિકારી દોષિત સાબિત થતો નથી. આ મામલામાં તમામ સંબંધિત પક્ષોના દાવા, દસ્તાવેજો અને સત્તાવાર સ્પષ્ટીકરણને સાથે રાખીને જ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવું યોગ્ય રહેશે.
લોકશાહીમાં ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી સંસ્થાની સ્વતંત્રતા જાળવવાની સાથે નિર્ણયપ્રક્રિયા પારદર્શક રહે અને તમામ કમિશનરોને પોતાનો અભિપ્રાય રજૂ કરવાની તક મળે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે. RTI દ્વારા બહાર આવેલી માહિતી હવે આ મુદ્દે વધુ સ્પષ્ટતા અને જવાબદારીની માંગને વેગ આપી શકે છે.
