બિહાર ચૂંટણી 2025: મતદાર યાદીમાં ‘શુદ્ધિકરણ’ કે લોકશાહી પર ‘ધાડ’? આંકડાની માયાજાળમાં ગૂંચવાયેલો જનાદેશ
ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણી 2025 પહેલા હાથ ધરવામાં આવેલી વિશેષ સઘન સુધારણા (Special Intensive Revision – SIR) ની પ્રક્રિયા હાલમાં દેશના સૌથી મોટા રાજકીય અને કાયદાકીય વિવાદનું કેન્દ્ર બની છે. જ્યાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમારે આ પ્રક્રિયાને વૈશ્વિક સ્તરે “સફળ અને પારદર્શક” ગણાવી છે, ત્યાં બીજી તરફ સ્વતંત્ર તપાસ અહેવાલો અને વિરોધ પક્ષોએ તેને “જનાદેશની ચોરી” ગણાવી છે.
આંકડાની માયાજાળ: 65 લાખ નામો દૂર કરવામાં આવ્યા
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, બિહારમાં જૂન 2025 માં શરૂ થયેલ SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાં મોટો ઉલટફેર જોવા મળ્યો હતો. સુધારણા પછી બિહારમાં મતદારોની સંખ્યા 7.89 કરોડથી ઘટીને 7.24 કરોડ રહી ગઈ, જેમાં લગભગ 65 લાખ નામો કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. જોકે, પાછળથી 21.53 લાખ પાત્ર મતદારોને ફરીથી ઉમેરવામાં આવ્યા, જેનાથી અંતિમ યાદી 7.42 કરોડ પર સ્થિર થઈ. સંશોધકોના વિશ્લેષણ મુજબ, આ પ્રક્રિયાને કારણે લગભગ 80 લાખ પાત્ર મતદારો મતાધિકારથી વંચિત રહી ગયા છે.
રિપોર્ટર્સ કલેક્ટિવ અને ‘વોટ ફોર ડેમોક્રસી’ ના ચોંકાવનારા ખુલાસા
‘દ રિપોર્ટર્સ કલેક્ટિવ’ની તપાસમાં મતદાર યાદીમાં ઘણી ગંભીર ખામીઓ જોવા મળી છે:
- શંકાસ્પદ મતદારો: યાદીમાં 14.35 લાખ શંકાસ્પદ ‘ડુપ્લિકેટ’ મતદારો મળી આવ્યા છે.
- નકલી સરનામાં: લગભગ 1.32 કરોડ મતદારોના સરનામાં શંકાસ્પદ અથવા નકલી હોવાનું જણાયું છે.
- પિપરિયાનો કિસ્સો: પિપરિયા મતવિસ્તારમાં એક જ અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવા સરનામા પર 505 લોકો નોંધાયેલા જોવા મળ્યા છે.
આ ઉપરાંત, ‘વોટ ફોર ડેમોક્રસી’ (VFD) ના ઓડિટ રિપોર્ટે તેને “ચોરી કરાયેલ જનાદેશ” (Stolen Mandate) નામ આપ્યું છે. અહેવાલ મુજબ, 128 બેઠકો પર જીતનું અંતર દૂર કરાયેલા મતદારોની સંખ્યા કરતા ઓછું હતું, જેનો અર્થ છે કે ચૂંટણીના પરિણામો મતદાન પહેલા જ પ્રભાવિત થઈ ગયા હતા.
સાંપ્રદાયિક અને વસ્તીવિષયક અસંતુલનનો આરોપ
વિરોધ પક્ષો અને નાગરિક સંગઠનોએ આક્ષેપ કર્યો છે કે SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન મુસ્લિમો અને દલિતોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. આંકડા મુજબ, બિહારમાં મુસ્લિમ વસ્તી 16.9% છે, પરંતુ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરાયેલા નામોમાં તેમનો હિસ્સો 33% હતો. આ ઉપરાંત, મહિલા મતદારોની સંખ્યામાં પણ 16 લાખનો ઘટાડો નોંધાયો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો હસ્તક્ષેપ અને ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’
મતદાર અધિકારોના રક્ષણ માટે એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR) એ સુપ્રીમ કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા. કોર્ટે કડક વલણ અપનાવતા ચૂંટણી પંચને આદેશ આપ્યો કે તે કાઢી નાખવામાં આવેલા 65 લાખ મતદારોની યાદી કારણો સાથે જાહેર કરે.
આ જ વિવાદ હવે પશ્ચિમ બંગાળ સુધી પહોંચ્યો છે, જ્યાં ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’ (તાર્કિક વિસંગતતા) ના નામે 1.25 કરોડ મતદારોને ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અહીં પણ પારદર્શિતા રાખવા અને અસરગ્રસ્ત મતદારોને સ્થાનિક સ્તરે સુનાવણીની તક આપવાનો આદેશ આપ્યો છે.
ચૂંટણી પંચનો પક્ષ: “શુદ્ધિકરણ સફળ રહ્યું”
આ તમામ આરોપો વચ્ચે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારે આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલનોમાં ભારતની ચૂંટણી પ્રક્રિયાનો બચાવ કર્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે બિહારમાં “કોઈ ખોટું નામ જોડાયું નથી અને કોઈ સાચું નામ દૂર થયું નથી”. પંચની દલીલ છે કે છેલ્લા 20 વર્ષમાં શહેરીકરણ અને સ્થળાંતરને કારણે મતદાર યાદી અપડેટ કરવી એ બંધારણીય જરૂરિયાત હતી.
બિહારનું ‘SIR મોડલ’ હવે અન્ય 12 રાજ્યોમાં લાગુ કરવામાં આવી રહ્યું છે. જ્યાં સરકાર તેને ભ્રષ્ટાચાર મુક્ત ચૂંટણી તરફનું એક ડગલું માને છે, ત્યાં નિષ્ણાતો માને છે કે જો પારદર્શક ઓડિટ વગર તેને દેશવ્યાપી બનાવવામાં આવે, તો તે ભારતીય લોકશાહીના મૂળભૂત માળખા માટે “ખતરનાક ઉદાહરણ” બની શકે છે.
