૧૨૫૦૦ વર્ષ જૂનું દામોદર કુંડ તીર્થ: પિતૃ તર્પણથી મહાશિવરાત્રી મેળા સુધી અનોખી આસ્થા

નરસિંહ મહેતાથી બલરામજીના લગ્ન સુધી: દામોદર કુંડની અલૌકિક ગાથા

જૂનાગઢમાં ગિરનારની તળેટીમાં આવેલો દામોદર કુંડ માત્ર ગુજરાત જ નહીં, પણ સમગ્ર ભારત માટે પરમ શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર છે. સ્કંદપુરાણમાં ઉલ્લેખિત આ તીર્થ વિશે માન્યતા છે કે તેની સ્થાપના બ્રહ્માજીના કમંડળના જળથી થઈ હતી. આશરે ૧૨,૫૦૦ વર્ષ જૂના આ પવિત્ર સ્થળે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દામોદર સ્વરૂપે બિરાજે છે. આ મંદિરનું નિર્માણ શ્રીકૃષ્ણની પાંચમી પેઢીના રાજા વજ્રનાભ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોવાનું મનાય છે.

મંદિરની સ્થાપત્ય કલા અને વિશેષતા

ભગવાન શ્રી રાધા-દામોદરજીના આ મંદિરની અનેક વિશેષતાઓ શ્રદ્ધાળુઓને મંત્રમુગ્ધ કરે છે:

• તામ્ર વર્ણ સ્વરૂપ: સામાન્ય રીતે શ્રીકૃષ્ણના શ્યામ કે શ્વેત સ્વરૂપો જોવા મળે છે, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં માત્ર અહીં જ ભગવાનનું તાંબા જેવું (તામ્ર વર્ણ) સ્વરૂપ બિરાજે છે.

• સ્થાપત્ય શૈલી: આ મંદિરનું માળખું દ્વારકા અને જગન્નાથપુરીના મંદિરોને મળતું આવે છે, જે ૩, ૫ અને ૭ માળના સુમેળભર્યા સ્થાપત્ય સાથે બનેલું છે.

• હરિ-હરનો સંગમ: અહીં ભગવાન દામોદરજી (હરિ) અને નજીકમાં મુચકુંદ મહાદેવ (હર) બિરાજમાન હોવાથી વૈષ્ણવ અને શૈવ સંપ્રદાયનો અદ્ભુત સંગમ જોવા મળે છે. અહીં મહાપ્રભુજીની ૬૪મી બેઠક પણ આવેલી છે.

પિતૃ તર્પણ અને મોક્ષનું ધામ

દામોદર કુંડને ‘સૌરાષ્ટ્રની ગંગા’ માનવામાં આવે છે. અહીં પિતૃઓના કલ્યાણ માટે અસ્થિ વિસર્જન અને તર્પણનો વિશેષ મહિમા છે:

• અસ્થિ વિસર્જન: ગંગા અને ગોમતીની જેમ જ અહીં અસ્થિઓ ગણતરીના દિવસોમાં જ પાણીમાં ઓગળી જાય છે.

• મોક્ષ પીપળો: ભાદરવી અમાસ, ચૈત્ર અને કારતક માસમાં ભાવિકો અહીં પિતૃઓના મોક્ષ અર્થે ‘મોક્ષ પીપળા’ને પાણી રેડી તર્પણ કરે છે.

• નરસિંહ મહેતાનો નાતો: આદિકવિ નરસિંહ મહેતા દરરોજ અહીં સ્નાન કરવા પધારતા અને પ્રભાતિયાં ગાઈ ભગવાનની ભક્તિ કરતા હતા.

મહાશિવરાત્રીનો દિવ્ય મહિમા

મહાશિવરાત્રીના મેળા દરમિયાન દામોદર કુંડની દિવ્યતા સોળે કળાએ ખીલી ઉઠે છે. સાધુ-સંતો અને લાખો ભાવિકો આ કુંડમાં શાહી સ્નાન કરી પુણ્યનું ભાથું બાંધે છે. વર્ષ ૨૦૨૬માં ગુજરાત સરકાર અને જિલ્લા વહીવટી તંત્ર દ્વારા આ મેળાને વધુ ભવ્ય બનાવવાની તૈયારીઓ શરૂ કરી દેવામાં આવી છે.