ચીન શા માટે સતત ખરીદી રહ્યું છે સોનું? 2,410 ટન સુધી પહોંચ્યો ભંડાર, ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની મોટી રણનીતિ
દુનિયાના મોટા અર્થતંત્રોમાં પોતાનું સ્થાન ધરાવતું ચીન હવે સોનાના ભંડારને સતત વધારી રહ્યું છે. ચીનની આ નીતિ માત્ર સોનું ખરીદવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની પાછળ વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવાનો હેતુ પણ છે. અમેરિકી ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી, વિદેશી મુદ્રા ભંડારને વધુ સુરક્ષિત બનાવવો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ચીની યુઆનની ભૂમિકા વધારવી એ આ વ્યૂહરચનાનાં મુખ્ય પાસાં છે.
અહેવાલ મુજબ, સપ્ટેમ્બર 2026ના અંત સુધીમાં ચીનનો સત્તાવાર સોનાનો ભંડાર વધીને આશરે 2,410 ટન થયો હતો. ચીનની કેન્દ્રીય બેંક, પીપલ્સ બેંક ઑફ ચાઇના (PBOC), સતત 23મા મહિને સોનાની ખરીદી કરતી રહી છે. સપ્ટેમ્બરમાં જ બેંકે લગભગ 23 ટન સોનું ખરીદ્યું હતું, જે ઑક્ટોબર 2023 પછીની સૌથી મોટી માસિક ખરીદી હતી.
1. ચીન શા માટે વધારી રહ્યું છે સોનાનો ભંડાર?
ચીનની સોનાની ખરીદી પાછળનું સૌથી મોટું કારણ પોતાના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં વૈવિધ્ય લાવવાનું છે. સામાન્ય રીતે દેશોની કેન્દ્રીય બેંકો વિદેશી ચલણ, સરકારી બોન્ડ અને સોના જેવી સંપત્તિમાં નાણાં રાખે છે. જો આ ભંડારનો મોટો હિસ્સો એક જ ચલણ સાથે જોડાયેલો હોય, તો તે ચલણના મૂલ્યમાં ફેરફાર અથવા સંબંધિત દેશની નીતિઓની અસર પડી શકે છે.
સોનું આ દૃષ્ટિએ અલગ છે. તે કોઈ અન્ય દેશની સરકાર દ્વારા ચૂકવવાની જવાબદારી નથી. એટલે કે, અમેરિકી સરકારી બોન્ડની જેમ સોનાનું મૂલ્ય કોઈ એક સરકારની ચુકવણી કરવાની ક્ષમતા પર સીધું નિર્ભર નથી. આ કારણે અનિશ્ચિત વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં સોનાને ભંડારની સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ સંપત્તિ માનવામાં આવે છે.
2. અમેરિકી ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, નાણાકીય વ્યવહારો અને કેન્દ્રીય બેંકોના ભંડારમાં અમેરિકી ડૉલરનું મહત્વ આજે પણ ઘણું વધારે છે. જોકે, ચીન અને અન્ય કેટલાક દેશો પોતાના ભંડારમાં ડૉલર આધારિત સંપત્તિનું પ્રમાણ ઘટાડીને અન્ય વિકલ્પો વધારવા માગે છે.
અમેરિકા પર વધતું સરકારી દેવું અને વિશ્વના દેશો વચ્ચે વધતા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવને કારણે પણ આ મુદ્દો મહત્વનો બન્યો છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ પશ્ચિમી દેશોએ રશિયાની વિદેશમાં રાખેલી કેટલીક સરકારી સંપત્તિઓ પર પ્રતિબંધો મૂક્યા હતા. આ ઘટનાએ અન્ય દેશોને પણ વિચારવા મજબૂર કર્યા કે વિદેશમાં રાખેલી સંપત્તિઓ કટોકટીના સમયે કેટલી સુરક્ષિત રહી શકે છે.
ચીન માટે પોતાના દેશમાં સોનું રાખવાનો એક ફાયદો એ છે કે તેની ઉપલબ્ધતા કોઈ અન્ય દેશની સરકારના નિર્ણય પર સીધી રીતે આધારિત રહેતી નથી.
3. હૉંગકૉંગને વૈશ્વિક ગોલ્ડ હબ બનાવવાની યોજના
ચીનની યોજના માત્ર સોનાની ખરીદી સુધી સીમિત નથી. તે હૉંગકૉંગને ભૌતિક સોનાના વેપાર, સંગ્રહ અને ચુકવણીના વ્યવહારો માટે એક મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર બનાવવાનો પ્રયાસ પણ કરી રહ્યું છે.
જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સોનાનો વધુ વેપાર ચીની યુઆનમાં થવા લાગે, તો વૈશ્વિક વેપારમાં આ ચલણની ભૂમિકા વધી શકે છે. તેનાથી વેપારીઓ અને દેશોને ડૉલર આધારિત વ્યવસ્થાની બહાર પણ વ્યવહારો કરવાની વધુ તક મળી શકે છે.
જોકે, લંડન અને ન્યૂયોર્ક જેવા નાણાકીય કેન્દ્રો પહેલેથી જ સોનાના વૈશ્વિક વેપારમાં મજબૂત સ્થાન ધરાવે છે. તેથી હૉંગકૉંગને આ ક્ષેત્રમાં અગ્રણી બનાવવા માટે ચીનને વિશ્વાસપાત્ર બજાર, પૂરતી સંગ્રહ ક્ષમતા અને મજબૂત નાણાકીય વ્યવસ્થા વિકસાવવી પડશે.
4. ચીનના સામાન્ય લોકો પણ સોનામાં રોકાણ કરી રહ્યા છે
ચીનમાં સોનાની માંગ માત્ર સરકાર પૂરતી મર્યાદિત નથી. સામાન્ય રોકાણકારો પણ શેરબજારની અનિશ્ચિતતા અને અન્ય રોકાણ વિકલ્પો અંગેની ચિંતાઓ વચ્ચે સોનાને બચતના વિકલ્પ તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
અહેવાલ અનુસાર, સપ્ટેમ્બર 2026માં ચીનના ગોલ્ડ એક્સચેન્જ ટ્રેડેડ ફંડ્સ (ETF)માં આશરે 11 ટન સોનું ઉમેરાયું હતું. આ સાથે તેમાં રહેલો કુલ સોનાનો જથ્થો વધીને લગભગ 304 ટનના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યો હતો.
પરંતુ સોનાના દાગીનાની માંગમાં નબળાઈ પણ જોવા મળી હતી. એટલે સરકારી ખરીદી અને રોકાણકારોની માંગ વધતી હોવા છતાં, ચીનના સોનાના સમગ્ર બજારમાં દરેક ક્ષેત્રે એકસરખી વૃદ્ધિ થઈ રહી નથી.
5. શું સોનું અમેરિકી ડૉલરનું સ્થાન લઈ શકશે?
ચીનની આ વ્યૂહરચના લાંબા ગાળે વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ફેરફાર લાવી શકે છે, પરંતુ સોનું ટૂંકા સમયમાં ડૉલરનું સ્થાન લઈ લેશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. ડૉલરનો ઉપયોગ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, દેવાની ચુકવણી અને નાણાકીય વ્યવહારોમાં વ્યાપક પ્રમાણમાં થાય છે.
સોનું ભંડારની સુરક્ષા માટે ઉપયોગી છે, પરંતુ રોજિંદા આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવહારો માટે ચલણની જેમ સરળતાથી તેનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી. તેથી ચીન માટે સોનાની ખરીદી ડૉલરનો સંપૂર્ણ વિકલ્પ ઊભો કરવા કરતાં જોખમ ઘટાડવાની અને ભંડારને વિવિધ સંપત્તિઓમાં વહેંચવાની વ્યૂહરચના વધુ છે.
