મતદાર યાદીઓના સંશોધન પર સવાલ: વિપક્ષે કહ્યું- ‘SIR દ્વારા ચોક્કસ સમુદાયના મત કાઢવાનું ષડયંત્ર’; સરકારે તમામ આરોપો ફગાવ્યા!
ભારતીય ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) એટલે કે મતદાર યાદીઓના વિશેષ સઘન સંશોધન પર સંસદના શિયાળુ સત્રમાં ભારે હંગામો મચી ગયો છે. એક તરફ, સરકાર અને ચૂંટણી પંચ આ કવાયતને મતદાર યાદીઓમાંથી ભૂલો અને બિન-પાત્ર નામોને દૂર કરવા માટે જરૂરી ગણાવી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ વિપક્ષે આ પ્રક્રિયાના ઈરાદા અને અમલ પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
સમાજવાદી પાર્ટી (SP)ના પ્રમુખ અખિલેશ યાદવે તો આ મુદ્દાને રામપુર પેટાચૂંટણીમાં થયેલા કથિત ગેરરીતિઓ સાથે જોડીને વધુ આકરો બનાવ્યો છે.
રામપુર પેટાચૂંટણી: “પોલીસે મતદારોને ઘરમાંથી બહાર ન નીકળવા દીધા”
સંસદમાં ચર્ચા દરમિયાન, અખિલેશ યાદવે રામપુર પેટાચૂંટણીનો ઉલ્લેખ કરીને યુપી પોલીસ પર ગંભીર આક્ષેપો કર્યા. તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે, “રામપુર પેટાચૂંટણીમાં પોલીસે મતદારોને ઘરથી નીકળવા દીધા નહોતા.”
આ આક્ષેપ ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં વહીવટી તંત્રના દખલગીરીની વાત કરે છે, જે સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ મતદાનના મૂળભૂત સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન છે. યાદવના કહેવા મુજબ, સરકારી અધિકારીઓ અને ફોર્સની તૈનાતી કરીને લોકોને મતદાન કરવાથી રોકવામાં આવ્યા હતા, અને આ રીતે વહીવટીતંત્રે ‘મત લૂંટી’ લીધા.
આ ઘટના સીધી રીતે લોકશાહી અધિકારોના દમન સાથે જોડાયેલી છે, જ્યાં શાંતિપૂર્ણ રીતે મતદાન કરવા જવાનો નાગરિકનો અધિકાર છીનવી લેવામાં આવ્યો હોવાનો આક્ષેપ છે.
‘SIR’ પર વિપક્ષના મુખ્ય આક્ષેપો: મતદારોના નામ હટાવવાનો ખેલ
સંસદમાં વિપક્ષે ‘SIR’ પ્રક્રિયાને એક મોટો ‘લોકશાહી ગુનો’ ગણાવ્યો છે. તેમનો મુખ્ય આરોપ એ છે કે SIRના બહાને ખાસ કરીને બિહાર અને અન્ય રાજ્યોમાં મોટા પાયે એવા મતદારોના નામ યાદીમાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યા છે, જે પરંપરાગત રીતે વિપક્ષનું સમર્થન કરે છે.
- લક્ષિત વર્ગ પર અસર: વિપક્ષનું કહેવું છે કે આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ ખાસ સમુદાયો અને વર્ગોના મતદારોને નિશાન બનાવવા માટે કરવામાં આવ્યો છે, જેથી ચૂંટણીના પરિણામોને પ્રભાવિત કરી શકાય. બિહારમાં થયેલા કથિત ઘટાડાનો ઉલ્લેખ કરીને વિપક્ષે કહ્યું કે SIRના પરિણામે લાખો નામ હટાવી દેવાયા, જેનાથી ચૂંટણીના પરિણામો પર અસર પડી.
- પ્રક્રિયામાં ગેરરીતિ: SIRમાં મતદારોને ‘લેગસી લિન્કેજ’ (૨૦૦૨-૨૦૦૪ની જૂની યાદી સાથે જોડાણ) સાબિત કરવા જેવા દસ્તાવેજોની માગણી કરવામાં આવી છે. વિપક્ષનો દાવો છે કે આટલા જૂના દસ્તાવેજો રજૂ કરવામાં સામાન્ય અને ગરીબ મતદારોને મુશ્કેલી પડી રહી છે, જેના કારણે તેમના નામ સરળતાથી હટાવી દેવામાં આવ્યા છે.
- BLOs પર દબાણ: બૂથ લેવલ ઓફિસરો (BLOs) પર કામનું વધુ પડતું ભારણ અને દબાણ હોવાના આક્ષેપો પણ થયા છે, જેના કારણે પ્રક્રિયામાં ભૂલો અને અનિયમિતતાઓ વધી છે.
લોકશાહીના સિદ્ધાંતો સામે સવાલ
અખિલેશ યાદવનો રામપુરનો આક્ષેપ અને વિપક્ષનો SIR પરનો આરોપ ભારતીય લોકશાહીના બે મૂળભૂત સ્તંભો પર સવાલ ઉઠાવે છે:
- નિષ્પક્ષ મતદાન: જો પોલીસ કે વહીવટી તંત્ર લોકોને મતદાન કરવાથી રોકે, તો તે લોકશાહીના આત્માનું હનન છે. રામપુરનો મામલો ચૂંટણીના દિવસે થયેલી સીધી દખલગીરીનો છે.
- અચૂક મતદાર યાદી: SIRનો હેતુ યાદીઓને સુધારવાનો છે, પરંતુ જો તેનાથી પાત્ર મતદારોના નામ ગેરકાયદેસર રીતે હટાવી દેવામાં આવે, તો તે લોકશાહીની વિશ્વસનીયતાને નુકસાન પહોંચાડે છે. વિપક્ષ આ પ્રક્રિયાને ‘મત ચોરી’ ગણાવી રહ્યું છે.
આ સમગ્ર ચર્ચા એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને નાગરિકોના મતદાનના અધિકારનું રક્ષણ સર્વોપરી છે. સરકારે અને ચૂંટણી પંચે વિપક્ષના આ ગંભીર આક્ષેપો પર ગહન તપાસ કરવી જોઈએ અને મતદારોમાં વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે માટે પ્રક્રિયામાં વધુ સ્પષ્ટતા અને પારદર્શિતા લાવવી જોઈએ. લોકશાહીમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયા પરના સવાલોનું નિરાકરણ લાવવું એ શાસન અને વિપક્ષ બંનેની સંયુક્ત જવાબદારી છે.
