શું તમે પણ કલાકો સુધી એકધારી બેસીને કામ કરો છો? જાણો શરીર પર તેની કેવી ઘાતક અસરો થાય છે
આજના આધુનિક યુગમાં ‘ડેસ્ક જોબ’ અથવા કલાકો સુધી લેપટોપ સામે બેસીને કામ કરવું એ એક સામાન્ય જીવનશૈલી બની ગઈ છે. ઓફિસનું કામ હોય, ઓનલાઈન ક્લાસ હોય કે મોબાઈલ પર કલાકો સુધી સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ, આપણે જાણતા-અજાણતા દિવસના 8 થી 10 કલાક ખુરશી પર બેસીને જ વિતાવીએ છીએ. નિષ્ણાતો આ સ્થિતિને ‘સીટિંગ ડિસીઝ’ (Sitting Disease) તરીકે ઓળખાવે છે. જો આપણે આ આદતને અત્યારે નહીં સુધારીએ, તો તે ભવિષ્યમાં ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું મૂળ બની શકે છે. સતત બેસી રહેવાથી શરીરની કુદરતી ગતિશીલતા ખોરવાય છે, જે માત્ર શારીરિક જ નહીં, પરંતુ માનસિક સ્વાસ્થ્યને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે.
શરીર પર થતી ગંભીર અસરો: માત્ર પીઠનો દુખાવો જ નહીં, આખું શરીર છે જોખમમાં
દિલ્હી એમસીડીના ડો. અજય કુમારના મતે, લાંબા સમય સુધી એક જગ્યાએ બેસી રહેવાથી સ્નાયુઓ (Muscles) પોતાની કાર્યક્ષમતા ગુમાવવા લાગે છે. જ્યારે આપણે કલાકો સુધી બેસીએ છીએ, ત્યારે શરીરના નીચેના ભાગમાં રક્ત પરિભ્રમણ (Blood Circulation) ધીમું પડી જાય છે. આના કારણે પગમાં સોજા આવવા, નસોમાં દુખાવો થવો કે પગ સુન્ન થઈ જવા જેવી સમસ્યાઓ સર્જાય છે. સૌથી વધુ અસર કરોડરજ્જુ (Spine) પર પડે છે. ખોટી રીતે બેસવાથી અથવા ખુરશી પર સતત ઝૂકીને કામ કરવાથી કરોડરજ્જુના મણકા પર અસહ્ય દબાણ આવે છે, જે આગળ જતાં સર્વાઇકલ કે સ્લિપ ડિસ્ક જેવી ગંભીર સમસ્યાઓમાં ફેરવાય છે.
વધુમાં, સતત બેસી રહેવાથી શરીરનો મેટાબોલિઝમ રેટ ખૂબ જ ધીમો પડી જાય છે. આ સ્થિતિમાં શરીર વધારાની કેલરી બર્ન કરી શકતું નથી, જે સીધું જ વજન વધારવા અને મેદસ્વીતા (Obesity) તરફ દોરી જાય છે. લાંબા સમય સુધી બેસવાથી શરીરમાં ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા ઘટે છે, જે ડાયાબિટીસ (ટાઈપ-2) થવાનું મુખ્ય કારણ બને છે. હૃદય સંબંધિત રોગોમાં પણ વધારો જોવા મળે છે, કારણ કે સતત બેસી રહેવાથી લોહીમાં ચરબીનું પ્રમાણ વધે છે અને હૃદયને પૂરતું ઓક્સિજનયુક્ત લોહી પમ્પ કરવા માટે વધુ મહેનત કરવી પડે છે. માનસિક રીતે જોઈએ તો, સતત એક જ સ્થિતિમાં રહેવાથી મગજને પૂરતો સંતોષ મળતો નથી, જેના કારણે ક્રોનિક તણાવ, ચીડિયાપણું અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી જેવી માનસિક સમસ્યાઓ જોવા મળે છે.
શરીર આપે છે આ સંકેતો: ક્યારે ચેતી જવું જોઈએ?
તમારું શરીર તમને અગાઉથી ચેતવણી આપે છે, બસ જરૂર છે તેને સમજવાની. જો તમને કામ દરમિયાન નીચે મુજબના લક્ષણો વારંવાર અનુભવાતા હોય, તો સમજવું કે તમારું શરીર લાંબા સમય સુધી બેસવાથી પ્રભાવિત થઈ રહ્યું છે:
-
કરોડરજ્જુનો દુખાવો: સવારથી સાંજ સુધીમાં પીઠ કે કમરના ભાગમાં દુખાવો વધતો જવો.
-
આંખોમાં થાક: કલાકો સુધી સ્ક્રીન સામે જોવાથી આંખોમાં બળતરા, પાણી આવવું અથવા ધૂંધળું દેખાવું.
-
શારીરિક થાક: કામ પૂર્ણ થયા પછી પણ શરીરમાં ઉર્જાનો અભાવ અનુભવવો અને સતત સુસ્તી રહેવી.
-
માનસિક અસ્વસ્થતા: કામમાં એકાગ્રતા ન થવી અને નાની નાની વાત પર ગુસ્સો કે ચિંતા થવી.
-
પગમાં સોજા: લાંબા સમય સુધી બેસવાથી સાંજે પગની ઘૂંટી પાસે સોજા આવવા અથવા પગ ભારે લાગવા.
બચાવના ઉપાયો: કેવી રીતે રાખશો શરીરને સક્રિય?
આ આદતને એકદમ બદલવી શક્ય નથી, પરંતુ કેટલીક નાની ટિપ્સ અપનાવીને આપણે ચોક્કસપણે સ્વસ્થ રહી શકીએ છીએ. સૌથી પહેલો નિયમ છે ’30-મિનિટનો બ્રેક’. દરેક 30 થી 45 મિનિટે તમારી સીટ પરથી ઊભા થાઓ અને માત્ર 2-3 મિનિટ માટે ચાલો. આનાથી તમારા સ્નાયુઓ ખેંચાશે અને બ્લડ સર્ક્યુલેશન ફરી શરૂ થશે.
બીજો મહત્વનો ઉપાય છે તમારી બેસવાની પદ્ધતિ (Posture). તમારા કોમ્પ્યુટર કે લેપટોપને એવી ઊંચાઈ પર રાખો કે તમારી સ્ક્રીન આંખોની બરાબર સામે હોય, જેથી તમારે ગરદન નીચે નમાવવી ન પડે. ખુરશી એવી પસંદ કરો જે તમારી પીઠને યોગ્ય ટેકો આપે. કામ દરમિયાન વચ્ચે-વચ્ચે સ્ટ્રેચિંગ કરો. ગરદન, ખભા અને હાથના સાદા વ્યાયામ કરો.
ખોરાકમાં ધ્યાન રાખો. જો કામ બેસીને કરવાનું હોય, તો વધુ પડતું તળેલું કે ભારે ખોરાક ન લેવો, કારણ કે બેઠા રહેવાથી તે જલ્દી પચતું નથી. તેના બદલે પ્રોટીનયુક્ત આહાર અને પૂરતું પાણી પીવો. ઓફિસમાં પણ જો શક્ય હોય તો ‘સ્ટેન્ડિંગ ડેસ્ક’ (Standing Desk) નો ઉપયોગ કરો. દિવસ દરમિયાન થોડી હળવી કસરત કે યોગા માટે સમય ફાળવો. જો તમે લાંબા સમય સુધી કામ કરવાનું હોય તો પણ મનને શાંત રાખવા માટે પ્રાણાયામ કરો. યાદ રાખો કે તમારું સ્વાસ્થ્ય તમારી કારકિર્દી કરતા પણ વધુ કિંમતી છે. તમારા કામની સાથે તમારા શરીરની સંભાળ રાખવી એ તમારી ફરજ છે.
