શું યુદ્ધ વચ્ચે પણ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ જીતી શકે છે નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર?
નોર્વેજીયન નોબેલ સમિતિ દ્વારા આ વર્ષના નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર (Nobel Peace Prize) વિજેતાની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવે તેના થોડા દિવસો પહેલા જ, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ફરી એકવાર આ પ્રતિષ્ઠિત વૈશ્વિક સન્માન માટે પોતાનો દાવો અત્યંત મજબૂત રીતે રજૂ કર્યો છે. જોકે, તેમના આ દાવાએ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી વર્તુળોમાં એક અત્યંત ગંભીર અને ટેકનિકલ પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે: શું એવા દેશના વડા કે જેનું સૈન્ય સક્રિય રીતે લશ્કરી સંઘર્ષ અથવા યુદ્ધમાં સામેલ હોય, તેને નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર મળી શકે?
પત્રકારો સાથે વાતચિત કરતા રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં કહ્યું હતું કે, “મને ખરેખર ખબર નથી કે નોબેલ સમિતિનો આખરી નિર્ણય શું હશે.” તેમણે કટાક્ષમાં ઉમેર્યું હતું કે વૈશ્વિક સંસ્થાની ઐતિહાસિક પરંપરા એવી રહી છે કે તે તેમના જેવા સ્પષ્ટવક્તા અને આઉટ-ઓફ-ધ-બોક્સ નેતાઓને આ સર્વોચ્ચ સન્માન આપવામાં ખચકાટ અનુભવી શકે છે.
‘આઠ યુદ્ધો ઉકેલવાના’ દાવા અને વાસ્તવિકતા
વર્ષ ૨૦૨૫ માં વ્હાઇટ હાઉસની સત્તા ફરી સંભાળ્યા બાદ, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સતત દાવો કરતા આવ્યા છે કે તેમના નવા વહીવટીતંત્રે વિશ્વના અનેક જટિલ અને લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષોને ઉકેલવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી છે. જાહેર સભાઓમાં તેમણે બડાઈ મારતા કહ્યું હતું કે તેમણે પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન આશરે “આઠ મોટા યુદ્ધોનું નિરાકરણ કર્યું છે અથવા તેને અટકાવ્યા છે.”
ટ્રમ્પનું માનવું છે કે જો તેમની રાજદ્વારી સફળતાઓને નોબેલ સમિતિ દ્વારા સ્વીકારવામાં નહીં આવે, તો તે નોબેલ શાંતિ પુરસ્કારની નિષ્પક્ષતા અને વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતા પર મોટો પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકશે. જોકે, બીજી તરફ કડવી વાસ્તવિકતા એ છે કે અમેરિકા હાલમાં ઈરાન સાથેના અત્યંત સંવેદનશીલ લશ્કરી સંઘર્ષમાં સીધું સામેલ છે, જેના કારણે ટ્રમ્પના દાવા સામે વિશ્લેષકો સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે.
શું નિયમો યુદ્ધમાં સામેલ નેતાઓને ગેરલાયક ઠેરવે છે?
જો નોબેલ શાંતિ પુરસ્કારના સત્તાવાર બંધારણ અને કાનૂની માળખાનું પૃથ્થકરણ કરવામાં આવે તો, એવો કોઈ સીધો નિયમ નથી કે જે યુદ્ધમાં સામેલ દેશના રાષ્ટ્રપતિ કે પ્રધાનમંત્રીને નોબેલ પુરસ્કાર મેળવવાથી રોકતો હોય.
આ પુરસ્કાર તેના સ્થાપક આલ્ફ્રેડ નોબેલના ઐતિહાસિક વસિયતનામાના આધારે આપવામાં આવે છે. આલ્ફ્રેડ નોબેલની માર્ગદર્શિકા મુજબ, આ સન્માન એવી વ્યક્તિ કે સંસ્થાને મળવું જોઈએ જેણે “રાષ્ટ્રો વચ્ચે ભાઈચારાને પ્રોત્સાહન આપવા, સૈન્ય ઘટાડવા અને શાંતિ વાટાઘાટોને આગળ વધારવામાં સૌથી મોટું યોગદાન આપ્યું હોય.” નોર્વેજીયન નોબેલ સમિતિ વ્યક્તિગત યોગદાનનું મૂલ્યાંકન કરે છે, ન કે માત્ર દેશની વર્તમાન લશ્કરી સ્થિતિનું. તેથી ટેકનિકલ રીતે ટ્રમ્પની ઉમેદવારી રદ થતી નથી, પરંતુ રાજકીય રીતે તે અત્યંત વિવાદાસ્પદ બની રહે છે.
રાજદ્વારી દાવાઓ, નામાંકન અને અધૂરા વચનો
રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે ઈઝરાયેલ-ઈરાન તણાવ, ભારત-પાકિસ્તાન સરહદ વિવાદ, આર્મેનિયા-અઝરબૈજાન અને કંબોડિયા-થાઈલેન્ડ જેવા ક્ષેત્રોમાં મધ્યસ્થતાનો શ્રેય લીધો છે. કંબોડિયા, ઈઝરાયેલ અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોના કેટલાક નેતાઓએ ટ્રમ્પને નોબેલ માટે નામાંકિત કર્યા હોવાના અહેવાલો પણ વહેતા થયા હતા. જોકે, નોબેલ સમિતિના કડક નિયમો અનુસાર તમામ નામાંકનો ૫૦ વર્ષ સુધી ગુપ્ત રાખવામાં આવતા હોવાથી તેની અધિકૃત પુષ્ટિ થઈ શકતી નથી.
બીજી તરફ, આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે યુક્રેન-રશિયા યુદ્ધ ૨૪ કલાકમાં સમાપ્ત કરવાનું ટ્રમ્પનું ચૂંટણી વચન હજુ સુધી પૂરું થયું નથી. વળી, મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષે સમગ્ર વિસ્તારને અસ્થિરતા તરફ ધકેલી દીધો છે.
નોબેલ મેડલની ટ્રાન્સફર અંગેનો અનોખો વિવાદ
આ સમગ્ર વિવાદ વચ્ચે એક અનોખી ઘટના બની જ્યારે ૨૦૨૫ ના નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર વિજેતા અને વેનેઝુએલાના વિપક્ષી નેતા મારિયા કોરિના મચાડોએ વ્હાઇટ હાઉસની મુલાકાત દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પને પોતાનો મૂળ નોબેલ મેડલ અર્પણ કર્યો હતો. મચાડોએ વેનેઝુએલામાં લોકશાહીની લડાઈમાં ટ્રમ્પના યોગદાન બદલ આ મેડલ તેમને સમર્પિત કર્યો હતો, જેને ટ્રમ્પે ગર્વથી સ્વીકાર્યો હતો.
પરંતુ, આ ઘટના બાદ નોબેલ સંસ્થાએ તુરંત સત્તાવાર સ્પષ્ટતા કરવી પડી હતી. સંસ્થાએ તેના નિયમો ટાંકીને સ્પષ્ટ કર્યું કે એકવાર નોબેલ પુરસ્કાર એનાયત થઈ જાય પછી તેને કાયદેસર રીતે કોઈ અન્ય વ્યક્તિને ટ્રાન્સફર, શેર કે રી-સાઇન કરી શકાતો નથી. ભૌતિક રીતે મેડલ ટ્રમ્પ પાસે હોવા છતાં, સત્તાવાર રેકોર્ડમાં તેઓ નોબેલ વિજેતા ગણાશે નહીં. આમ છતાં, ટ્રમ્પ પોતાની રેલીઓમાં આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરીને પોતાને નૈતિક નોબેલ વિજેતા તરીકે રજૂ કરવાનું ચૂકતા નથી.
#NobelPeacePrize
#DonaldTrump
#USForeignPolicy
