શા માટે અટવાયેલો છે EPFOનો ઇન્ટરેસ્ટ સ્ટેબિલાઈઝેશન રિઝર્વ પ્લાન? જાણો આખી અસલિયત
તાજેતરમાં માધ્યમોના અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ સંગઠન (EPFO) પોતાના લાખો સભ્યોને આપવામાં આવતા વાર્ષિક વ્યાજના દરોમાં થતી અસ્થિરતા દૂર કરવા માટે રૂ. 25,000 કરોડનું ‘ઈન્ટરેસ્ટ સ્ટેબિલાઈઝેશન રિઝર્વ’ (ISR) બનાવવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. આ અનામત ફંડનો મુખ્ય હેતુ એવો બતાવવામાં આવ્યો છે કે જ્યારે ઈક્વિટી કે શેરબજારમાંથી વળતર ઓછું મળે ત્યારે આ ફંડનો ઉપયોગ કરીને કર્મચારીઓને યોગ્ય વ્યાજ આપવાનું ચાલુ રાખી શકાય.
જોકે, આ બાબતે સૌથી ચોંકાવનારો મુદ્દો એ છે કે આ વિચાર નવો નથી. આ સ્થિરીકરણ અનામત, જેને ‘ઈક્વિટી ઈનકમ સ્ટેબિલાઈઝેશન રિઝર્વ’ (EISR) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેને EPFOની ફાઇનાન્સ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ એન્ડ ઓડિટ કમિટી (FIAC) દ્વારા 9 ડિસેમ્બર 2015ના રોજ જ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ અંગે 31 ડિસેમ્બર 2015ના રોજ સત્તાવાર પરિપત્ર પણ બહાર પાડવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ કોઈ અકળ કારણોસર છેલ્લા 10 વર્ષથી આ EISR યોજનાને અમલમાં મૂકવામાં જ આવી નહોતી.
ઈક્વિટી રોકાણથી બદલાયું સમગ્ર ગણિત
એપ્રિલ 2015માં શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલયે EPFO માટે રોકાણના નવા નિયમો જાહેર કર્યા હતા. તે મુજબ EPFO પોતાના કુલ કોર્પસમાંથી 5% થી 15% જેટલી રકમ ઈક્વિટી અને તેને સંબંધિત સાધનોમાં રોકી શકે છે. ત્યારબાદ EPFOના સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ટ્રસ્ટીઝ (CBT) એ નાણાકીય વર્ષ 2016થી પોતાના કોર્પસના 5% નાણાં એક્સચેન્જ ટ્રેડેડ ફંડ્સ (ETFs) માં રોકવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
આ નિર્ણય પહેલાં EPFOની તમામ રકમ માત્ર ફિક્સ્ડ ઈનકમ સિક્યોરિટીઝ (જેમ કે સરકારી બોન્ડ્સ) માં રોકવામાં આવતી હતી. તેમાંથી દર વર્ષે ચોક્કસ અને નકી થયેલું વ્યાજ મળતું હતું, જેના આધારે સભ્યો માટે વ્યાજનો દર નક્કી કરવો ખૂબ જ સરળ હતો.
બીજી તરફ, ETF માંથી ઓછું ડિવિડન્ડ મળે છે અને મોટાભાગનું વળતર વાર્ષિક કેપિટલ એપ્રિસિએશન (શેરબજારના ભાવ વધવા કે ઘટવા) પર આધારિત હોય છે. શેરબજારના આ સતત ઉતાર-ચઢાવને ધ્યાનમાં રાખીને EPFOએ ETF માટે એક ખાસ વાર્ષિક નફા-નુકસાન ગણતરીની પદ્ધતિ અપનાવી હતી.
2015ની યોજના શું હતી અને શા માટે અમલમાં ના આવી?
વર્ષ 2015માં જ્યારે ઈક્વિટી રોકાણ શરૂ થયું, ત્યારે EPFOએ ધારી લીધું હતું કે ETF આગામી 7 થી 10 વર્ષમાં સરેરાશ 12% જેટલું વાર્ષિક વળતર આપશે. આથી તેમણે નિયમ બનાવ્યો હતો કે:
જો કોઈ વર્ષે ETFનું વળતર 15% સુધી હોય, તો સરકારી સિક્યોરિટીઝ (G-Sec) ના સરેરાશ વ્યાજ દર કરતાં 2% વધુ વ્યાજ સભ્યોમાં વહેંચવામાં આવશે.
જો નફો 16% થી 20% ની વચ્ચે હોય તો વધારાના નફાનો 40% હિસ્સો વહેંચાશે.
જો નફો 21% થી 30% હોય તો 50% હિસ્સો, અને 30% થી વધુ નફો હોય તો 60% હિસ્સો વહેંચવામાં આવશે.
બાકી રહેલો તમામ નફો ‘EISR’ માં જમા કરવાનો હતો (જે કુલ એસેટ્સ અંડર મેનેજમેન્ટના મહત્તમ 10% સુધી એકઠો કરી શકાતો હતો). જ્યારે ETFનું વળતર G-Sec ના દર કરતાં ઓછું હોય ત્યારે આ EISR ફંડનો ઉપયોગ કરવાનો હતો.
પરંતુ વાસ્તવિકતા એ રહી કે EPFO ના વાર્ષિક અહેવાલ (2024-2025) અનુસાર, તેના રૂ. 17.64 લાખ કરોડના કુલ કોર્પસમાંથી રૂ. 1.71 લાખ કરોડ ETFમાં રોકાયેલા હતા. આ વર્ષો દરમિયાન EPFOએ ETFનું મૂલ્યાંકન પડતર કિંમતે જ રાખ્યું અને આટલા વર્ષોમાં EISR માં એક રૂપિયો પણ જમા થયો નહીં. આ યોજના કાગળ પર જ રહી ગઈ.
નવા ISR પ્રસ્તાવ સામેના મુખ્ય પડકારો
હવે 10 વર્ષ પછી EPFO ફરીથી ISR નો નવો પ્રસ્તાવ લઈને આવ્યું છે. આ નવા પ્રસ્તાવમાં કેટલીક નવી બાબતો ઉમેરવામાં આવી છે:
ચોક્કસ રકમ: રૂ. 25,000 કરોડનું ચોક્કસ ફંડ બનાવવાનું સૂચન છે.
ફંડિંગના સ્ત્રોત: તેને ઈક્વિટી ETFના ‘સરપ્લસ કેપિટલ ગેઈન્સ’ અને ફિક્સ્ડ ઈનકમ એસેટ્સના ‘વધારાના વ્યાજ’ માંથી ફંડ કરવાની યોજના છે.
રોકાણ: ISR ની રકમને લિક્વિડ G-Sec માં રોકવાની વાત છે.
હેતુ: તેનો હેતુ માત્ર ETF ની અસ્થિરતા નહીં, પરંતુ EPFO સભ્યોને અપાતા એકંદર વાર્ષિક વ્યાજ દરને સ્થિર રાખવાનો છે.
પરંતુ નાણાકીય નિષ્ણાતો આ પ્રસ્તાવને વ્યવહારુ માનતા નથી. તેના પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
નાનો કોર્પસ: નાણાકીય વર્ષ 2026માં EPFO એ 8.25% ના દરે કુલ રૂ. 1.44 લાખ કરોડ વ્યાજ તરીકે ચૂકવ્યા હતા. આવા વિશાળ કદ સામે રૂ. 25,000 કરોડનું રિઝર્વ ફંડ વ્યાજ દરમાં માત્ર 1.5% થી પણ ઓછા ફેરફારને જ સહન કરી શકે તેમ છે.
શેરબજારનું નબળું પ્રદર્શન: હાલના તબક્કે આ ફંડ ઊભું કરવું લગભગ અશક્ય છે. નાણાકીય વર્ષ 2025માં નિફ્ટી ETF એ માત્ર 5.34% કેપિટલ ગેઈન આપ્યો હતો અને નાણાકીય વર્ષ 2026માં તો તે નેગેટિવ (આશરે -5%) રહ્યો છે. એટલે કે અત્યારે કોઈ સરપ્લસ ઈક્વિટી ગેઈન ઉપલબ્ધ જ નથી.
‘વધારાના વ્યાજ’ ની મૂંઝવણ: ફિક્સ્ડ ઈનકમમાંથી ‘વધારાનું વ્યાજ’ શોધવું મુશ્કેલ છે કારણ કે એવો કોઈ સામાન્ય બેન્ચમાર્ક નથી જેના પરથી નક્કી કરી શકાય કે કેટલું વ્યાજ વધારાનું છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં EPFO ની સરેરાશ વ્યાજ આવક તે જે દર ચૂકવે છે તેના કરતાં ઓછી રહી છે. જો તે પોતાની વ્યાજ આવકમાંથી પૈસા આ રિઝર્વમાં ડાયવર્ટ કરશે, તો સભ્યોના વાર્ષિક વ્યાજ દરમાં ઘટાડો કરવો પડશે, જે રાજકીય અને સામાજિક રીતે વધુ મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે.
વાસ્તવિક કમાણી મુજબ જ વ્યાજ આપવું શ્રેષ્ઠ રસ્તો
વિગતવાર વિશ્લેષણ કરતા સ્પષ્ટ થાય છે કે હાલના સંજોગોમાં આ નવો ISR પ્લાન વ્યવહારિક રીતે આગળ વધવો મુશ્કેલ લાગે છે. ભૂતકાળમાં જ્યારે શેરબજાર સારું પ્રદર્શન કરી રહ્યું હતું, ત્યારે EPFO એ ફંડ બનાવવાની જગ્યાએ તમામ નફો સભ્યોમાં વહેંચી દીધો હતો અને બજારના સામાન્ય દર કરતાં વધુ વ્યાજ ચૂકવ્યું હતું.
હવે જ્યારે ઈક્વિટી વળતર નબળું પડ્યું છે, ત્યારે EPFO માટે ઊંચા વ્યાજ દરો જાળવી રાખવા પડકારજનક બન્યા છે. ચાલુ આવકમાંથી રિઝર્વ ફંડ બનાવવાનો પ્રયાસ વર્તમાન વ્યાજ ચૂકવણી પર વધુ બોજ નાખશે.
આજના આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક આર્થિક વાતાવરણમાં ઈક્વિટી અને ફિક્સ્ડ ઈનકમ બંને રોકાણો ઘણા બધા પરિબળોથી પ્રભાવિત થાય છે. તેથી, કૃત્રિમ રીતે વ્યાજ દર સ્થિર રાખવા માટે આ પ્રકારના અનામત ફંડ બનાવવા કરતાં, રોકાણ પર મળતા વાસ્તવિક વળતર (Actual Returns) ના આધારે જ વાર્ષિક વ્યાજ દર નક્કી કરવો એ જ EPFO અને તેના સભ્યો બંને માટે લાંબા ગાળે સૌથી પારદર્શક અને નાણાકીય રીતે ટકાઉ માર્ગ છે.
