‘દરેક ભારતીય અસુરક્ષિત અનુભવે છે’ CEC જ્ઞાનેશ કુમાર સામેની અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં શું થયું?
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર સામે દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટમાં મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી શરૂ થઈ છે. ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચ સમક્ષ આ મામલે દલીલો કરવામાં આવી રહી છે. અરજીકર્તા તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ વિકાસ સિંહે ચૂંટણી પંચની સત્તા અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની ભૂમિકા અંગે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
સુનાવણી દરમિયાન વકીલ વિકાસ સિંહે દલીલ કરી કે વર્તમાન સમયમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર પાસે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને વ્યાપક સત્તાઓ છે. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચૂંટણી પંચની રચના અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની સ્થિતિમાં એવા ફેરફારો થયા છે જેના કારણે આ પદ વધુ શક્તિશાળી બન્યું છે.
આ સમગ્ર મામલો દેશની ચૂંટણી વ્યવસ્થા, ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અને બંધારણીય સંસ્થાઓની સત્તા વચ્ચેના સંતુલન સાથે જોડાયેલો હોવાથી સુનાવણી પર સૌની નજર છે.
સુનાવણીની શરૂઆતમાં જ વકીલે ઉઠાવ્યો મોટો મુદ્દો
સુપ્રીમ કોર્ટમાં મામલો પહોંચતા જ અરજીકર્તા તરફથી હાજર વરિષ્ઠ વકીલ વિકાસ સિંહે ચૂંટણી પંચની સત્તા અંગે પોતાની દલીલો રજૂ કરી. તેમણે કહ્યું કે આજના સમયમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર પાસે એવી સત્તાઓ છે જે અન્ય ઘણી બંધારણીય સંસ્થાઓની સરખામણીમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.
તેમણે દલીલ દરમિયાન ભૂતકાળની સ્થિતિનો ઉલ્લેખ કર્યો અને કહ્યું કે 1990ના દાયકામાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની સ્થિતિ આજના જેવી નહોતી. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે ત્યારબાદના વર્ષોમાં કાયદાકીય અને બંધારણીય ફેરફારો સાથે ચૂંટણી પંચના અધિકારો અને તેની કામગીરીની પદ્ધતિમાં પણ બદલાવ આવ્યો.
વકીલે ખાસ કરીને 2023માં થયેલા કાયદાકીય ફેરફારોનો ઉલ્લેખ કરતા દલીલ કરી કે ત્યારબાદ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકની પ્રક્રિયાને લઈને સત્તાના સંતુલન અંગે નવા પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
‘મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સૌથી શક્તિશાળી છે’ એવી દલીલ
વિકાસ સિંહે સુનાવણી દરમિયાન કહ્યું કે વર્તમાન વ્યવસ્થામાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અત્યંત શક્તિશાળી બંધારણીય પદ પર છે. તેમની દલીલનો મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો ખૂબ જ દૂરગામી અસર પેદા કરી શકે છે.
ચૂંટણી પંચ લોકસભા, વિધાનસભા સહિતની ચૂંટણી પ્રક્રિયાના સંચાલન માટે જવાબદાર છે. મતદાર યાદીથી લઈને ચૂંટણી કાર્યક્રમ, આચારસંહિતા અને પરિણામની પ્રક્રિયા સુધી અનેક મહત્વપૂર્ણ બાબતોમાં પંચની ભૂમિકા રહે છે.
આ જ કારણસર ચૂંટણી પંચ પાસેથી નિષ્પક્ષતા, પારદર્શિતા અને વિશ્વસનીયતાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. અરજીકર્તા તરફથી દલીલ કરવામાં આવી રહી છે કે આટલી મહત્વપૂર્ણ સત્તા ધરાવતી સંસ્થા અંગે જવાબદારી અને નિયંત્રણની વ્યવસ્થા પણ એટલી જ મજબૂત હોવી જોઈએ.
‘દરેક ભારતીય અસુરક્ષિત અનુભવે છે’ એવી ટકોર
સુનાવણી દરમિયાન વકીલ વિકાસ સિંહે વધુ ગંભીર દલીલ કરતા કહ્યું કે આજની સ્થિતિમાં દરેક ભારતીય નાગરિક મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની સત્તાને કારણે અસુરક્ષિત અનુભવી રહ્યો છે.
આ નિવેદન ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા અને તેના નિર્ણયો અંગે અરજીકર્તા પક્ષની ગંભીર ચિંતાને દર્શાવે છે. જોકે, આ વકીલ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી દલીલ છે અને સુપ્રીમ કોર્ટે તેના પર અંતિમ નિર્ણય આપ્યો નથી.
ચૂંટણી લોકશાહી વ્યવસ્થાનો આધાર હોવાથી ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે લોકોનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે ખૂબ જરૂરી છે. મતદારને એવું લાગવું જોઈએ કે ચૂંટણી પ્રક્રિયા નિષ્પક્ષ છે અને દરેક પક્ષ તથા ઉમેદવારને સમાન તક મળે છે. આ મુદ્દે જ ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની વિશ્વસનીયતા મહત્વની બની જાય છે.
2023ના કાયદાને લઈને શું છે વિવાદ?
આ કેસમાં 2023માં ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક સાથે જોડાયેલા કાયદાકીય ફેરફારો પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. આ કાયદા બાદ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટેની વ્યવસ્થા અંગે રાજકીય અને કાનૂની સ્તરે ચર્ચા થઈ હતી.
ચૂંટણી પંચ સ્વતંત્ર રીતે કામ કરે અને સરકારથી તેની પૂરતી સંસ્થાકીય સ્વતંત્રતા જળવાઈ રહે તે લોકશાહી માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. તેથી નિમણૂકની પ્રક્રિયામાં કોણ સામેલ છે અને નિર્ણય કેવી રીતે લેવામાં આવે છે તે મુદ્દો પણ મહત્વનો બની જાય છે.
અરજીકર્તા પક્ષનો દાવો છે કે આવી વ્યવસ્થામાં સત્તાના સંતુલન અને ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અંગે સવાલો ઊભા થઈ શકે છે. હવે સુપ્રીમ કોર્ટ આ દલીલો અને સંબંધિત કાયદાકીય જોગવાઈઓનું કેવી રીતે મૂલ્યાંકન કરે છે તેના પર નજર રહેશે.
‘જજ ચૂંટણી પંચનો નિર્ણય બદલી શકતા નથી’
સુનાવણી દરમિયાન વકીલ વિકાસ સિંહે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉઠાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે ન્યાયાધીશો ચૂંટણી પંચ દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણયને સીધો બદલી શકતા નથી.
આ દલીલ ચૂંટણી પંચ અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચેની સત્તાની સીમાઓ સાથે જોડાયેલી છે. ચૂંટણી પ્રક્રિયા દરમિયાન ચૂંટણી પંચને અનેક પ્રકારના નિર્ણયો લેવા પડે છે. પરંતુ જો કોઈ પક્ષ અથવા વ્યક્તિને પંચનો નિર્ણય કાયદા અથવા બંધારણ વિરુદ્ધ લાગે તો તે ન્યાયિક સમીક્ષા માટે કોર્ટનો દરવાજો ખખડાવી શકે છે.
અહીં સવાલ એ છે કે કોર્ટની દખલગીરીની મર્યાદા શું હોવી જોઈએ અને ચૂંટણી પંચની સ્વાયત્તતા જાળવી રાખીને ન્યાયિક દેખરેખ કેવી રીતે કરવામાં આવે.
જસ્ટિસ બાગચીએ ઉઠાવ્યો મહત્વનો સવાલ
દલીલો દરમિયાન જસ્ટિસ જે. બાગચીએ પણ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન કર્યો. સુનાવણીમાં રાષ્ટ્રપતિની ભૂમિકા અને તેમને મળેલી સત્તા અંગે પણ ચર્ચા થઈ.
આ ચર્ચા દર્શાવે છે કે સમગ્ર મામલો માત્ર એક વ્યક્તિ અથવા એક પદ સુધી મર્યાદિત નથી. તેની સાથે ચૂંટણી પંચની રચના, બંધારણીય સત્તાઓ અને વિવિધ સંસ્થાઓ વચ્ચેના સંબંધ જેવા વ્યાપક મુદ્દાઓ જોડાયેલા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ આવા મામલામાં સૌથી મોટો પડકાર એ હોય છે કે બંધારણ દ્વારા અલગ-અલગ સંસ્થાઓને આપવામાં આવેલી સત્તાઓ વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવી શકાય.
ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા કેમ મહત્વની છે?
ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું લોકશાહી તંત્ર ધરાવે છે. કરોડો લોકો દર પાંચ વર્ષે લોકસભા અને અલગ-અલગ સમયે વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મતદાન કરે છે. આવી વિશાળ ચૂંટણી પ્રક્રિયાનું સંચાલન કરવાની જવાબદારી ચૂંટણી પંચની છે.
ચૂંટણી પંચ પર લોકોનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે માટે તેની કામગીરીમાં પારદર્શિતા અને નિષ્પક્ષતા ખૂબ જરૂરી છે. ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે જો સામાન્ય મતદારોના મનમાં શંકા ઊભી થાય તો તેની અસર સમગ્ર લોકશાહી વ્યવસ્થા પર પડી શકે છે.
એટલે જ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકથી લઈને તેમની સત્તા અને જવાબદારી સુધીના તમામ મુદ્દાઓ ખૂબ સંવેદનશીલ ગણાય છે.
હવે સુપ્રીમ કોર્ટમાં આગળ શું થશે?
હાલ આ મામલે સુનાવણી ચાલી રહી છે અને અરજીકર્તા તરફથી દલીલો રજૂ કરવામાં આવી રહી છે. સુપ્રીમ કોર્ટ તમામ પક્ષોની દલીલો સાંભળ્યા બાદ જ આ મુદ્દે કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચશે.
હાલમાં વકીલ વિકાસ સિંહ દ્વારા કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓને કોર્ટનો અંતિમ અભિપ્રાય માનવો યોગ્ય નથી. સુપ્રીમ કોર્ટ કાયદાકીય જોગવાઈઓ, બંધારણીય સિદ્ધાંતો અને બંને પક્ષોની દલીલોનું વિશ્લેષણ કર્યા બાદ જ આગળનો નિર્ણય કરશે.
આ કેસનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધારે છે કે તેમાં ચૂંટણી પંચ જેવી મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય સંસ્થાની સત્તા, તેની સ્વતંત્રતા અને તેના નિર્ણયો સામે ન્યાયિક સમીક્ષાની મર્યાદા જેવા મુદ્દાઓ જોડાયેલા છે.
મામલો માત્ર CEC સુધી સીમિત નથી
જ્ઞાનેશ કુમાર સામેની અરજીના સંદર્ભમાં ચાલી રહેલી આ સુનાવણીને માત્ર વ્યક્તિગત વિવાદ તરીકે જોવાને બદલે દેશની ચૂંટણી વ્યવસ્થાના મોટા પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોવી જરૂરી છે. ચૂંટણી પંચને મળતી સત્તા કેટલી હોવી જોઈએ, તેની જવાબદારી કેવી રીતે નક્કી થવી જોઈએ અને તેની સ્વતંત્રતા કેવી રીતે જાળવી શકાય—આ બધા પ્રશ્નો લોકશાહી માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણી આગળ વધશે તેમ આ મુદ્દાઓ પર વધુ સ્પષ્ટતા થવાની શક્યતા છે. હાલમાં અરજીકર્તા પક્ષે ચૂંટણી પંચની સત્તા અને તેની કામગીરી અંગે ગંભીર ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી છે. હવે કોર્ટ આ દલીલોને કયા કાનૂની અને બંધારણીય માપદંડથી જુએ છે તે સૌથી મહત્વની બાબત બનશે.
આખરે, કોઈપણ લોકશાહી વ્યવસ્થાની તાકાત માત્ર ચૂંટણી યોજવામાં નથી, પરંતુ મતદારોને ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર વિશ્વાસ રહેવામાં છે. ચૂંટણી પંચ, ન્યાયતંત્ર, સરકાર અને અન્ય બંધારણીય સંસ્થાઓ વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવું એ જ લોકશાહીની વિશ્વસનીયતા માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે.
