કોણ છે ઉજ્જૈનના પુનીત બડેકા? 502 ગ્રામના કેમેરાથી અંતરિક્ષ સુધી પહોંચ્યા, હવે ધરતીની દરેક હિલચાલ પર રહેશે નજર
ભારતના અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં હવે માત્ર મોટા સેટેલાઇટ અને ભારે સાધનોની જ ચર્ચા નથી થઈ રહી. નાના કદમાં અત્યાધુનિક ટેક્નોલોજી વિકસાવનારા યુવા ભારતીય એન્જિનિયરો પણ પોતાની ઓળખ બનાવી રહ્યા છે. ઉજ્જૈનના યુવા એન્જિનિયર પુનીત બડેકાનું નામ પણ હવે આ જ યાદીમાં જોડાઈ ગયું છે. તેમણે અને તેમની ટીમે માત્ર 502 ગ્રામ વજનનો મલ્ટીસ્પેક્ટ્રલ ઇમેજિંગ કેમેરા ‘MIRA’ તૈયાર કર્યો છે, જે હવે પૃથ્વીની નીચલી કક્ષામાં પહોંચી ગયો છે.
આ કેમેરાને અમેરિકાની કંપની SpaceXના Transporter-18 મિશન દ્વારા અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવ્યો છે. કેલિફોર્નિયાના વેન્ડનબર્ગ સ્પેસ ફોર્સ બેઝ પરથી Falcon-9 રોકેટ દ્વારા આ મિશનનું પ્રક્ષેપણ કરવામાં આવ્યું હતું. ખાસ વાત એ છે કે કદમાં નાનો હોવા છતાં MIRA સામાન્ય કેમેરાની જેમ માત્ર તસવીરો ખેંચવા માટે બનાવવામાં આવ્યો નથી. તે પૃથ્વીની સપાટી અને કુદરતી સંસાધનો અંગે મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક માહિતી એકત્રિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
502 ગ્રામનો કેમેરા કેવી રીતે બન્યો ખાસ?
MIRAનું સૌથી મોટું આકર્ષણ તેનું કદ અને વજન છે. અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવતા ઇમેજિંગ સાધનો સામાન્ય રીતે વધુ વજન અને મોટા કદના હોય છે. તેના મુકાબલે MIRAને ખૂબ જ કોમ્પેક્ટ ડિઝાઇન સાથે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.
પુનીત બડેકા અને તેમની ટીમનો પ્રયાસ એવો હતો કે ઓછામાં ઓછા વજન અને નાના કદમાં ટેલિસ્કોપ જેવી ઇમેજિંગ ક્ષમતા મેળવી શકાય. ટીમના જણાવ્યા પ્રમાણે MIRAનું વજન માત્ર 502 ગ્રામ છે. તે પરંપરાગત ટેલિસ્કોપની સરખામણીમાં ત્રણથી ચાર ગણું નાનું છે અને એક સામાન્ય મોબાઇલ ફોન કરતાં પણ કદમાં નાનું છે.
આ ટેક્નોલોજીનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે અંતરિક્ષમાં પેલોડનું વજન ઓછું રાખી શકાય. વજન ઓછું હોય તો તેને અંતરિક્ષમાં મોકલવાની જટિલતા અને ખર્ચમાં પણ ઘટાડો કરવાની શક્યતા રહે છે. નાના સેટેલાઇટ અને સ્પેસ મિશન માટે આવી ટેક્નોલોજી ભવિષ્યમાં ખૂબ ઉપયોગી બની શકે છે.
એક કેમેરામાં 9 મલ્ટીસ્પેક્ટ્રલ બેન્ડ
MIRAને સામાન્ય કેમેરાથી અલગ બનાવતી તેની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા તેમાં રહેલા 9 મલ્ટીસ્પેક્ટ્રલ બેન્ડ છે. તેનો અર્થ એ છે કે કેમેરા માત્ર સામાન્ય દૃશ્ય તસવીરો પૂરતો મર્યાદિત નથી. તે પ્રકાશની અલગ-અલગ તરંગલંબાઈ સાથે જોડાયેલો ડેટા એકત્રિત કરી શકે છે.
આ પ્રકારની ઇમેજિંગ ટેક્નોલોજીથી જમીન પર રહેલા છોડ, પાણી, માટી અને અન્ય કુદરતી તત્વો વિશે એવી માહિતી મેળવી શકાય છે જે સામાન્ય તસવીરમાંથી સરળતાથી દેખાતી નથી.
MIRA હાલમાં આશરે 9.2 મીટરના ગ્રાઉન્ડ રિઝોલ્યુશન પર તસવીરો મેળવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. જોકે ટીમનું લક્ષ્ય આગામી સમયમાં આ ક્ષમતાને વધુ સુધારીને 4 મીટર સુધી લાવવાનું છે.
જો આ સુધારો સફળ થાય છે તો એક જ પ્રકારની ટેક્નોલોજીથી વધુ વિગતવાર પૃથ્વી નિરીક્ષણ શક્ય બની શકે છે.
માત્ર તસવીરો નહીં, વૈજ્ઞાનિક ડેટા પણ મળશે
MIRAનો હેતુ માત્ર પૃથ્વીની સુંદર તસવીરો ખેંચવાનો નથી. આ કેમેરામાંથી મળતો ડેટા કૃષિ, પર્યાવરણ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને સુરક્ષા જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગી બની શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે ખેતીની વાત કરીએ તો મલ્ટીસ્પેક્ટ્રલ ડેટા દ્વારા ખેતરમાં પાકની સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરવામાં મદદ મળી શકે છે. કયા વિસ્તારમાં પાક સારી સ્થિતિમાં છે, ક્યાં પાણીની અછત છે, ક્યાં પાક પર તણાવ જોવા મળી રહ્યો છે અથવા ક્યાં જીવાતોના પ્રકોપની સંભાવના છે—આવી બાબતો અંગે માહિતી મેળવવાની શક્યતા રહે છે.
આ પ્રકારની માહિતી ખેડૂતો અને કૃષિ નિષ્ણાતોને સમયસર નિર્ણય લેવામાં મદદ કરી શકે છે. ભવિષ્યમાં આ ડેટાનો ઉપયોગ પાકની સંભવિત ઉપજનો અંદાજ લગાવવા માટે પણ થઈ શકે છે.
પૂર, દુષ્કાળ અને જંગલની આગ પર નજર
કુદરતી આપત્તિઓની સ્થિતિમાં પણ MIRA જેવી ટેક્નોલોજી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. અંતરિક્ષમાંથી સતત પૃથ્વીનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે તો પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોની ઓળખ કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
એ જ રીતે દુષ્કાળથી પ્રભાવિત વિસ્તારો, જમીનની સ્થિતિ અને વનસ્પતિમાં થતા ફેરફારો પર પણ નજર રાખી શકાય છે. જંગલમાં આગ લાગે ત્યારે આગ ક્યાં સુધી ફેલાઈ છે અને કયા વિસ્તારો વધુ જોખમમાં છે તેની માહિતી મેળવવામાં સેટેલાઇટ ઇમેજિંગ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ માહિતી બચાવ અને રાહત કામગીરી સાથે જોડાયેલી એજન્સીઓ માટે ઉપયોગી બની શકે છે. આપત્તિના સમયે ઝડપથી મળતો ડેટા ઘણી વખત જમીન પરની ટીમોને યોગ્ય નિર્ણય લેવામાં મદદ કરે છે.
સુરક્ષા અને દરિયાઈ દેખરેખમાં પણ ઉપયોગી
MIRAનો ઉપયોગ માત્ર કુદરતી સંસાધનો કે ખેતી પૂરતો જ મર્યાદિત રહેવાનો નથી. તેની ઇમેજિંગ ક્ષમતાનો ઉપયોગ સરહદ અને દરિયાઈ વિસ્તારોની દેખરેખમાં પણ થઈ શકે છે.
દરિયામાં જહાજોની અવરજવર પર નજર રાખવી, શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓને ઓળખવી અથવા સંભવિત ગેરકાયદેસર હલચલ પર નજર રાખવી જેવી કામગીરીમાં સેટેલાઇટ ડેટા મહત્વનો બની શકે છે.
આ ઉપરાંત ખનન ક્ષેત્રમાં જમીનના ઉપયોગ અને બદલાતી સ્થિતિનું મેપિંગ કરવા માટે પણ આવા કેમેરાનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. સપ્લાય ચેઇન, ઇન્શ્યોરન્સ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્લાનિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ પૃથ્વી નિરીક્ષણના ડેટાની માંગ સતત વધી રહી છે.
અગાઉના મિશનમાંથી મળ્યો મોટો અનુભવ
MIRAને અંતરિક્ષમાં પહોંચાડવાની આ પહેલી કોશિશ નહોતી. જાન્યુઆરી 2026માં તેને ISROના PSLV-C62 મિશન સાથે અંતરિક્ષમાં મોકલવાની યોજના હતી. જોકે ટેક્નિકલ સમસ્યાના કારણે પેલોડને અપેક્ષા મુજબ ડિપ્લોય કરી શકાયો નહોતો.
આ ઘટના ટીમ માટે પડકારરૂપ હતી, પરંતુ તેમાંથી મહત્વપૂર્ણ અનુભવ પણ મળ્યો. હાર્ડવેર, સ્પેસફ્લાઇટ પેકેજિંગ અને મિકેનિકલ ઇન્ટિગ્રેશન સાથે જોડાયેલા કેટલાક પરીક્ષણો સફળ રહ્યા હતા.
ત્યારબાદ EoN Space Labsની ટીમે કેમેરાના હાર્ડવેર અને સમગ્ર સિસ્ટમમાં જરૂરી સુધારા કર્યા. વધુ તૈયારી બાદ MIRAને SpaceXના Transporter-18 મિશન માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો.
આ વખતે તેને Takme2Spaceના MOI-1A ઓર્બિટલ કમ્પ્યુટિંગ સેટેલાઇટ સાથે ઇન્ટિગ્રેટ કરીને અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવ્યો છે.
લગભગ 500 કિલોમીટર ઊંચાઈએ કરશે કામ
અંતરિક્ષમાં પહોંચ્યા બાદ MIRA આશરે 500 કિલોમીટરની ઊંચાઈ પર પૃથ્વીની નીચલી કક્ષામાં કામ કરશે. ટીમની યોજના પ્રમાણે આ કેમેરા લગભગ ત્રણ વર્ષ સુધી સક્રિય રહે તેવી અપેક્ષા છે.
આ સમયગાળા દરમિયાન એકત્રિત થનારો ડેટા પૃથ્વી નિરીક્ષણ સાથે જોડાયેલી વિવિધ એપ્લિકેશનો માટે ઉપયોગી બની શકે છે. મિશન સફળ રહે તો આ માત્ર એક કેમેરાનું પ્રદર્શન નહીં પરંતુ નાના કદના સ્વદેશી સ્પેસ ઇમેજિંગ સાધનોની ક્ષમતા દર્શાવતું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બની શકે છે.
ટીમને 10 ઓક્ટોબરથી MIRA દ્વારા લેવામાં આવેલી પ્રથમ તસવીરો મળવાની આશા છે. આ તસવીરો સામે આવ્યા બાદ કેમેરાની વાસ્તવિક કામગીરી અંગે વધુ સ્પષ્ટતા મળશે.
કોણ છે પુનીત બડેકા?
પુનીત બડેકા મધ્ય પ્રદેશના ઉજ્જૈનના રહેવાસી છે. તેઓએ ઉજ્જૈનની MITમાંથી B.Techનો અભ્યાસ કર્યો છે. ત્યારબાદ ઇન્દોરની SGSITS સંસ્થામાંથી Industrial Engineering and Managementમાં માસ્ટર્સ કર્યું.
વિદ્યાર્થી જીવન દરમિયાન જ તેમને અંતરિક્ષ અને નવી ટેક્નોલોજી પ્રત્યે રસ વધ્યો હતો. ખાસ કરીને Moon Rover Challenge સાથે જોડાયેલા અનુભવથી તેમની સ્પેસ ટેક્નોલોજીમાં રુચિ વધુ મજબૂત થઈ.
પછી તેમણે ભારતની ઓપ્ટિક્સ ટેક્નોલોજીની જરૂરિયાત અને આ ક્ષેત્રમાં વિદેશી સાધનો પર રહેલી નિર્ભરતાને ધ્યાનમાં લીધી. આ વિચારમાંથી આગળ વધીને તેમણે સંજય કુમાર અને મનોજ કુમાર ગડ્ડમ સાથે મળીને 2022માં હૈદરાબાદમાં EoN Space Labsની શરૂઆત કરી.
કંપનીનો મુખ્ય ફોકસ નાના કદના અને સ્વદેશી સ્પેસ-ઇમેજિંગ સિસ્ટમ વિકસાવવા પર રહ્યો છે.
માત્ર 7 દિવસમાં પ્રોટોટાઇપ તૈયાર કરવાનો દાવો
MIRAની વિકાસયાત્રામાં સૌથી રસપ્રદ બાબતોમાંની એક તેની ડિઝાઇનની ઝડપ છે. ટીમના જણાવ્યા અનુસાર કેમેરાનો પ્રોટોટાઇપ ખૂબ જ ઓછા સમયમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને એક તબક્કે માત્ર 7 દિવસમાં પ્રોટોટાઇપ તૈયાર કરવામાં આવ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
આ ટેક્નોલોજી વિકસાવવામાં અંદાજે 2થી 3 કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ થયું હોવાનું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે. ટીમના સ્વદેશી ડિઝાઇન અભિગમને વિદેશી વૈજ્ઞાનિકો તેમજ ભારતીય નૌકાદળ તરફથી પ્રશંસા મળ્યાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
MIRAના મિનિએચરાઇઝ્ડ ટેલિસ્કોપ આધારિત ઇમેજિંગ સિસ્ટમ માટે કંપનીને ભારતીય પેટન્ટ પણ મળ્યું છે. આ બાબત દર્શાવે છે કે પ્રોજેક્ટ માત્ર પ્રયોગ પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો, પરંતુ તેની પાછળ બૌદ્ધિક સંપદા અને વ્યાવસાયિક ટેક્નોલોજી વિકસાવવાનો પ્રયાસ પણ છે.
હવે આગળનું લક્ષ્ય શું?
પુનીત બડેકા અને તેમની ટીમ અહીં અટકવાની નથી. હવે તેમનું લક્ષ્ય MIRAનું વજન 502 ગ્રામથી પણ ઓછું કરવાનું છે. સાથે જ 9.2 મીટરના ગ્રાઉન્ડ રિઝોલ્યુશનને સુધારીને 4 મીટર સુધી લાવવાનો પ્રયાસ ચાલી રહ્યો છે.
જો આગામી પેઢીના કેમેરામાં વધુ ઓછું વજન, નાનું કદ અને વધુ સારો રિઝોલ્યુશન મેળવવામાં સફળતા મળે તો નાના સેટેલાઇટ માટે સ્પેસ ઇમેજિંગ વધુ સુલભ બની શકે છે.
આ પ્રકારની ટેક્નોલોજી ભવિષ્યમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ, સંશોધન સંસ્થાઓ અને વિવિધ સરકારી તથા ખાનગી ક્ષેત્રો માટે નવી તકો ઊભી કરી શકે છે.
નાના કેમેરામાં મોટું સપનું
પુનીત બડેકાની કહાની માત્ર એક યુવા એન્જિનિયરે કેમેરા બનાવ્યો એટલી નથી. આ કહાની એ વાતનું ઉદાહરણ છે કે સ્પેસ ટેક્નોલોજીમાં નવીનતા માટે હંમેશા વિશાળ કદના સાધનોની જરૂર પડતી નથી. યોગ્ય ડિઝાઇન, સંશોધન અને સતત પ્રયત્નથી ખૂબ જ નાના ઉપકરણમાં પણ મોટી ક્ષમતા વિકસાવી શકાય છે.
502 ગ્રામનો MIRA હવે અંતરિક્ષમાં પૃથ્વી તરફ નજર કરી રહ્યો છે. ખેતીથી લઈને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, પર્યાવરણથી લઈને સુરક્ષા અને ખનનથી લઈને વિવિધ વ્યાવસાયિક ક્ષેત્રો સુધી તેના ડેટાના ઉપયોગની શક્યતાઓ છે.
જો મિશન યોજના મુજબ સફળ રહે અને આગામી સમયમાં MIRAની ક્ષમતામાં વધુ સુધારો થાય, તો ઉજ્જૈનના પુનીત બડેકા અને તેમની ટીમનું આ કામ ભારતના સ્વદેશી સ્પેસ-ઇમેજિંગ ક્ષેત્ર માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગથિયું સાબિત થઈ શકે છે. સૌથી ખાસ વાત એ છે કે આ સમગ્ર સફર એક એવા યુવાનથી શરૂ થઈ, જેણે અંતરિક્ષ પ્રત્યેની પોતાની રુચિને ટેક્નોલોજીના નવા ઉકેલમાં બદલવાનો પ્રયાસ કર્યો અને હવે તેનું બનાવેલું નાનું ઉપકરણ લગભગ 500 કિલોમીટર ઉપરથી ધરતીને નિહાળી રહ્યું છે.
