‘અપરાધીઓમાં કાયદાનો ડર હોવો જોઈએ’, બળાત્કારના કેસો પર સુપ્રીમ કોર્ટની દિલ્હી પોલીસને કડક ટકોર
દિલ્હી-એનસીઆરમાં મહિલાઓ અને સગીર બાળકો સામે વધી રહેલા બળાત્કાર અને યૌન ગુનાઓને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. આવા ગુનાઓ બન્યા પછી કાર્યવાહી કરવાની સાથે તેમને અગાઉથી રોકવા માટે પોલીસ શું કરી રહી છે, તે અંગે કોર્ટે દિલ્હી પોલીસ પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે માત્ર નિયમો બનાવવાથી કે કાગળ પર આદેશો આપવાથી મહિલાઓ અને બાળકો સુરક્ષિત બનવાના નથી. પોલીસ અને વહીવટી તંત્રની કામગીરીનો વાસ્તવિક અસર જમીન પર જોવા મળવી જોઈએ.
જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે આ મામલાની સુનાવણી દરમિયાન પોલીસિંગની પદ્ધતિ પર ખાસ ભાર મૂક્યો. કોર્ટે પૂછ્યું કે બળાત્કાર અને અન્ય ગંભીર યૌન ગુનાઓને રોકવા માટે પોલીસ ગુનો બને તે પહેલાં કયા પ્રકારનાં પગલાં લઈ શકે છે? સંવેદનશીલ વિસ્તારોની ઓળખ, પેટ્રોલિંગ, સીસીટીવી, સ્ટ્રીટ લાઇટ અને જાહેર સ્થળોની સુરક્ષા જેવી બાબતોને માત્ર ઔપચારિક પ્રક્રિયા ન બનાવવામાં આવે, પરંતુ તેનો વાસ્તવિક અમલ થાય તે જરૂરી છે.
ગુનો થયા પછી નહીં, પહેલાં જ રોકવાની જરૂર
સુપ્રીમ કોર્ટે આ સમગ્ર મામલામાં ‘પ્રિવેન્ટિવ પોલીસિંગ’ એટલે કે ગુનો બને તે પહેલાં તેને અટકાવવાની પોલીસ વ્યવસ્થા પર ભાર મૂક્યો છે. સામાન્ય રીતે કોઈ ગુનો થયા પછી આરોપીની ધરપકડ, તપાસ અને કોર્ટ કાર્યવાહી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. પરંતુ મહિલાઓ અને બાળકો સામેના યૌન ગુનાઓ જેવા ગંભીર મામલામાં માત્ર ઘટના બાદની કાર્યવાહી પૂરતી નથી.
કોર્ટે પોલીસને વિચારવા કહ્યું છે કે એવા કયા સ્થળો છે જ્યાં ગુનાની શક્યતા વધારે છે અને ત્યાં પહેલેથી જ સુરક્ષા કેવી રીતે વધારી શકાય. ખાસ કરીને એવી જગ્યાઓ પર સતત નજર રાખવાની જરૂર છે જ્યાં રાત્રિના સમયે અવરજવર ઓછી હોય, પ્રકાશની વ્યવસ્થા નબળી હોય અથવા પોલીસની હાજરી ઓછી જોવા મળે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે ગુનાખોરી રોકવા માટે પોલીસની હાજરી માત્ર કાગળ પર દેખાવા કરતાં લોકોના અનુભવમાં દેખાવી જોઈએ. જો કોઈ વિસ્તારમાં મહિલાઓને સાંજ પછી બહાર નીકળવામાં અસુરક્ષા અનુભવાય છે, તો તે વિસ્તારની સુરક્ષા વ્યવસ્થાનું ફરીથી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
‘અપરાધીઓના મનમાં કાયદાનો ડર હોવો જોઈએ’
સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલાએ ગુનેગારોમાં કાયદાનો ભય ઊભો કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમણે કહ્યું કે જ્યાં સુધી ગુનો કરવાની માનસિકતા ધરાવતા લોકોના મનમાં કાયદાનો ડર નહીં હોય ત્યાં સુધી આવા ગુનાઓને અસરકારક રીતે રોકવા મુશ્કેલ રહેશે.
કોર્ટની આ ટિપ્પણીનો અર્થ એ છે કે પોલીસ વ્યવસ્થાની અસર માત્ર ગુનો થયા પછી આરોપીને પકડવામાં નહીં, પરંતુ ગુનો કરવાની હિંમત જ ન થાય તેવી સ્થિતિ ઊભી કરવામાં પણ દેખાવવી જોઈએ. પોલીસની નિયમિત પેટ્રોલિંગ, ઝડપી પ્રતિસાદ અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં સતત દેખરેખથી ગુનાખોર તત્વો પર દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.
જોકે, આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં કાયદાકીય મર્યાદાઓનું પાલન પણ જરૂરી છે. સુનાવણી દરમિયાન આરોપીના અધિકારો અને બંધારણના અનુચ્છેદ 21 સાથે જોડાયેલા માનવાધિકારના મુદ્દાઓ પર પણ ચર્ચા થઈ હતી. એટલે કે ગુના સામે કડક કાર્યવાહી જરૂરી છે, પરંતુ તે કાયદાની મર્યાદામાં અને બંધારણીય અધિકારોનું રક્ષણ કરતા થવી જોઈએ.
સ્કૂલ-કોલેજની આસપાસની સુરક્ષા પર પણ નજર
સુપ્રીમ કોર્ટે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની આસપાસની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને પણ મહત્વની ગણાવી છે. સ્કૂલ અને કોલેજમાં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓ ખાસ કરીને સગીર હોય ત્યારે તેમની સુરક્ષા વધુ સંવેદનશીલ બાબત બની જાય છે.
જસ્ટિસ પારડીવાલાએ એવા વિસ્તારોનો ઉલ્લેખ કર્યો જ્યાં નવા વિદ્યાર્થીઓને અસામાજિક તત્વો દ્વારા પરેશાન કરવામાં આવે છે. આવા સ્થળોએ પોલીસની હાજરી અને દેખરેખ વધારવાની જરૂરિયાત છે.
સ્કૂલ કે કોલેજની આસપાસ માત્ર મુખ્ય ગેટ પર સુરક્ષા રાખવી પૂરતી નથી. વિદ્યાર્થીઓ જે રસ્તાઓ પરથી આવ-જા કરે છે, બસ સ્ટોપ, જાહેર પરિવહનના સ્થળો, નજીકના બજારો, પાર્કિંગ વિસ્તાર અને ઓછા પ્રકાશવાળા રસ્તાઓ પર પણ નજર રાખવી જરૂરી છે.
આ ઉપરાંત, વિદ્યાર્થીઓને પરેશાન કરનારા લોકો સામે સમયસર કાર્યવાહી થાય તે પણ મહત્વનું છે. નાની છેડતી કે હેરાનગતિને શરૂઆતમાં જ ગંભીરતાથી લેવામાં આવે તો ભવિષ્યમાં વધુ ગંભીર ગુનાઓની શક્યતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
જાહેર સ્થળોની સુરક્ષા અંગે અગાઉ પણ સૂચના
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉની સુનાવણી દરમિયાન પણ દિલ્હી પોલીસને મહિલાઓ અને બાળકોની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા અનેક મુદ્દાઓ પર માહિતી આપવા કહ્યું હતું. તેમાં જાહેર સ્થળો ઉપરાંત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, પાર્ક, રસ્તા, બજારો અને જાહેર પરિવહનનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
કોર્ટે ખાસ કરીને એવા સમય વિશે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો જ્યારે જાહેર સ્થળો પર લોકોની અવરજવર ઓછી થઈ જાય છે. વહેલી સવારે અથવા મોડી સાંજે મહિલાઓ અને અન્ય લોકોની અવરજવર દરમિયાન સુરક્ષા વ્યવસ્થા પૂરતી છે કે નહીં, તેનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.
ઘણા ગુનાઓ એવા સ્થળોએ બનતા હોય છે જ્યાં આસપાસ લોકોની અવરજવર ઓછી હોય. આવી સ્થિતિમાં પોલીસ પેટ્રોલિંગ, સીસીટીવી કેમેરા અને યોગ્ય સ્ટ્રીટ લાઇટિંગ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
સીસીટીવી અને સ્ટ્રીટ લાઇટની સ્થિતિ તપાસવી પડશે
સુપ્રીમ કોર્ટે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં સીસીટીવી કેમેરા અને સ્ટ્રીટ લાઇટની સ્થિતિની તપાસ કરવા પર પણ ભાર મૂક્યો છે. માત્ર કેમેરા લગાવી દેવામાં આવ્યા છે એટલું પૂરતું નથી. કેમેરા ખરેખર કામ કરે છે કે નહીં, તેનું રેકોર્ડિંગ ઉપલબ્ધ છે કે નહીં અને જરૂર પડ્યે પોલીસ તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે કે નહીં, તે પણ જોવું જરૂરી છે.
એ જ રીતે, રસ્તા પર લાઇટ લગાવેલી હોવા છતાં જો તે બંધ હોય અથવા વિસ્તારનો મોટો ભાગ અંધારામાં રહેતો હોય તો સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ તેનો કોઈ ખાસ ફાયદો રહેતો નથી. તેથી નિયમિત તપાસ અને જાળવણી જરૂરી છે.
કોર્ટની અગાઉની સૂચનાઓમાં સંવેદનશીલ વિસ્તારોની ઓળખ કરીને ત્યાં સુરક્ષા વ્યવસ્થાનું ઓડિટ કરવાની વાત પણ કરવામાં આવી હતી. જિલ્લા સ્તરે ટીમ બનાવીને આવા વિસ્તારોની સ્થિતિની સમીક્ષા કરવાનો અભિગમ અપનાવવાની જરૂરિયાત પણ સામે આવી છે.
માત્ર રિપોર્ટ નહીં, પરિણામ જોઈએ
સુપ્રીમ કોર્ટે પોલીસ અને વહીવટી તંત્ર પાસેથી સ્થિતિ રિપોર્ટ માંગ્યો છે. પરંતુ કોર્ટની ટકોરનો સૌથી મહત્વનો ભાગ એ છે કે માત્ર રિપોર્ટ રજૂ કરવાથી કામ પૂર્ણ થતું નથી.
કોઈ વિસ્તારમાં પેટ્રોલિંગ વધારવામાં આવ્યું હોવાનું રિપોર્ટમાં લખવામાં આવે, પરંતુ વાસ્તવમાં પોલીસની હાજરી જોવા ન મળે તો તેનો હેતુ નિષ્ફળ જાય છે. એ જ રીતે સીસીટીવી લગાવવાની માહિતી આપવામાં આવે પરંતુ કેમેરા બંધ હોય તો કાગળ પરની કામગીરીનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી.
કોર્ટ ઈચ્છે છે કે સુરક્ષાના પગલાંની અસર સામાન્ય લોકો અનુભવી શકે. મહિલાઓને જાહેર સ્થળો પર વધુ સુરક્ષિત અનુભવ થાય, બાળકો શાળાએ જતા સમયે નિર્ભય રહે અને ગુનાખોરીની સંભાવના ધરાવતા વિસ્તારોમાં પોલીસની અસરકારક હાજરી જોવા મળે—આ જ કોઈપણ સુરક્ષા વ્યવસ્થાની સાચી કસોટી છે.
પોલીસિંગમાં ટેક્નોલોજી સાથે માનવીય હાજરી પણ જરૂરી
આજના સમયમાં સીસીટીવી, કંટ્રોલ રૂમ, ઇમરજન્સી હેલ્પલાઇન અને અન્ય ટેક્નોલોજી પોલીસ માટે મહત્વના સાધનો છે. પરંતુ માત્ર ટેક્નોલોજીથી જ મહિલાઓ અને બાળકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત થઈ શકતી નથી.
સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં પોલીસની નિયમિત હાજરી, સ્થાનિક લોકો સાથે સંપર્ક અને ઝડપી પ્રતિસાદ પણ એટલો જ મહત્વનો છે. ઘણી વખત સ્થાનિક લોકોને ખબર હોય છે કે કયા સ્થળે સાંજ પછી અસામાજિક તત્વો એકઠા થાય છે અથવા કયા રસ્તા પર સ્ટ્રીટ લાઇટની સમસ્યા છે. આવા સ્થાનિક ફીડબેકનો ઉપયોગ કરીને પોલીસ વધુ અસરકારક સુરક્ષા યોજના બનાવી શકે છે.
મહિલાઓ અને બાળકોની સુરક્ષા માટે જવાબદારી નક્કી કરવાની જરૂર
સુપ્રીમ કોર્ટની આ ટકોરનો એક મોટો સંદેશ જવાબદારી સાથે પણ જોડાયેલો છે. કોઈ વિસ્તારને સંવેદનશીલ જાહેર કરવામાં આવે પછી ત્યાં સુરક્ષા વ્યવસ્થાની નિયમિત સમીક્ષા થવી જોઈએ. જો કોઈ સીસીટીવી કેમેરો લાંબા સમયથી બંધ હોય અથવા સ્ટ્રીટ લાઇટ ખરાબ હોય તો તેને સુધારવાની જવાબદારી કોની છે, તે નક્કી થવું જોઈએ.
તે જ રીતે, પોલીસ પેટ્રોલિંગ માટે બનાવવામાં આવેલી યોજના વાસ્તવમાં અમલમાં આવી રહી છે કે નહીં તેની પણ ચકાસણી જરૂરી છે. આ પ્રકારની જવાબદારી નક્કી થાય ત્યારે જ ‘કાગળ પરની સુરક્ષા’ અને ‘જમીન પરની સુરક્ષા’ વચ્ચેનો તફાવત ઓછો કરી શકાય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો સ્પષ્ટ સંદેશ
દિલ્હી-એનસીઆરમાં મહિલાઓ અને બાળકો સામેના યૌન ગુનાઓ અંગેની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે જે મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા છે તે માત્ર દિલ્હી પૂરતા મર્યાદિત નથી. દેશના દરેક શહેર અને જિલ્લામાં મહિલાઓ તથા બાળકોની સુરક્ષા માટે અસરકારક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની જરૂરિયાત આ મુદ્દો ફરી યાદ અપાવે છે.
ગુનો થયા પછી આરોપીને પકડવો મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેનાથી પણ વધુ મહત્વનું છે કે ગુનો થવાની પરિસ્થિતિ જ ઊભી ન થાય. સંવેદનશીલ વિસ્તારોની ઓળખ, નિયમિત પેટ્રોલિંગ, કાર્યરત સીસીટીવી, પૂરતી સ્ટ્રીટ લાઇટ, સુરક્ષિત જાહેર પરિવહન અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની આસપાસ દેખરેખ જેવા પગલાં વ્યવસ્થિત રીતે અમલમાં આવે તો ગુનાઓને રોકવામાં મદદ મળી શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો મૂળ સંદેશ પણ આ જ છે—માત્ર નિયમો, આદેશો અને રિપોર્ટોથી સુરક્ષા સુનિશ્ચિત થતી નથી. જ્યાં મહિલાઓ અને બાળકોની સુરક્ષાનો સવાલ હોય ત્યાં પોલીસની કામગીરીનો વાસ્તવિક અસર રસ્તા પર, શાળા-કોલેજની આસપાસ, બજારોમાં, જાહેર પરિવહનમાં અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં દેખાવા જોઈએ. કાયદાનો ડર અને સુરક્ષાનો વિશ્વાસ બંને જમીન પર અનુભવાય, ત્યારે જ ગુનાખોરી સામેની લડાઈ અસરકારક બની શકે છે.
