તહેવારોનો તેજ અવાજ માત્ર કાન નહીં, હૃદય માટે પણ બની શકે જોખમ; ડોક્ટરોની મહત્વની સલાહ
ભારતમાં તહેવારોની ઉજવણી હંમેશાં રંગ, રોશની, સંગીત અને ઉત્સાહ સાથે જોડાયેલી રહી છે. ગણેશોત્સવ હોય, નવરાત્રી હોય, દિવાળી હોય કે અન્ય કોઈ મોટો તહેવાર—શહેરોથી લઈને ગામડાં સુધી લોકો આનંદમાં જોડાય છે. ઘરોમાં પૂજા થાય છે, બજારોમાં ભીડ વધે છે અને અનેક સ્થળોએ સંગીત તથા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તહેવારોની ઉજવણી સાથે અવાજનું સ્તર પણ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે. ઊંચા અવાજે વાગતા DJ, લાઉડસ્પીકર, ઢોલ-નગારાં અને ફટાકડાંનો સતત ઘોંઘાટ હવે અનેક વિસ્તારોમાં સામાન્ય બની ગયો છે. ઘણા લોકો માટે આ માત્ર મોજ-મસ્તીનો ભાગ લાગે છે, પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે ખૂબ જ તીવ્ર અથવા લાંબા સમય સુધી ચાલતો અવાજ શરીર માટે એક પ્રકારના શારીરિક તણાવનું કારણ બની શકે છે.
ખાસ કરીને હૃદયરોગ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અથવા ઊંઘ સંબંધિત સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો માટે સતત તેજ અવાજ વધુ મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. તેથી તહેવારની ખુશી જાળવી રાખવાની સાથે અવાજ અંગે થોડી સમજદારી રાખવી પણ જરૂરી છે.
તેજ અવાજ શરીરને કેવી રીતે અસર કરે છે?
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અચાનક ખૂબ મોટો અવાજ સાંભળે છે, ત્યારે શરીર તેને સંભવિત જોખમ તરીકે અનુભવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં શરીરની કુદરતી ‘ફાઈટ ઓર ફ્લાઈટ’ પ્રતિક્રિયા સક્રિય થઈ શકે છે. એટલે શરીર થોડા સમય માટે વધુ સતર્ક બની જાય છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન તણાવ સાથે જોડાયેલા હોર્મોન્સનું સ્તર વધી શકે છે. પરિણામે હૃદયની ધબકારા ઝડપી થઈ શકે છે, બ્લડ પ્રેશરમાં થોડા સમય માટે વધારો થઈ શકે છે અને વ્યક્તિને બેચેની અથવા ગભરાટ અનુભવાઈ શકે છે.
એકાદ વખત અચાનક અવાજ સાંભળવાથી સામાન્ય રીતે સ્વસ્થ વ્યક્તિને ગંભીર સમસ્યા થાય એવું જરૂરી નથી. પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિ કલાકો સુધી સતત ખૂબ જ ઊંચા અવાજવાળા વાતાવરણમાં રહે તો શરીર પર તણાવનું ભારણ વધી શકે છે.
આથી તહેવારો દરમિયાન માત્ર અવાજ કેટલો મોટો છે તે જ નહીં, પરંતુ વ્યક્તિ કેટલા સમય સુધી તે અવાજના સંપર્કમાં રહે છે તે પણ મહત્વનું છે.
હૃદયની ધબકારામાં થઈ શકે છે ફેરફાર
તેજ અવાજના કારણે શરીરમાં તણાવની પ્રતિક્રિયા સક્રિય થાય ત્યારે હૃદયના ધબકારા ઝડપથી વધી શકે છે. કેટલાક લોકોને ધડકારા વધારે સ્પષ્ટ રીતે અનુભવાય છે, જ્યારે કેટલાક લોકોને અસ્વસ્થતા અથવા ગભરાટ જેવું લાગી શકે છે.
સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં આવી પ્રતિક્રિયા સામાન્ય રીતે થોડા સમય પછી ઓછી થઈ જાય છે. પરંતુ જેમને પહેલેથી જ હૃદયની કોઈ બીમારી છે અથવા ધબકારા અનિયમિત થવાની સમસ્યા છે, તેમના માટે અચાનક તણાવ વધુ મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
તેથી હૃદય સંબંધિત બીમારી ધરાવતા લોકોએ ખાસ કરીને એવા સ્થળોથી અંતર રાખવું જોઈએ જ્યાં DJ, સાઉન્ડ સિસ્ટમ અથવા ફટાકડાનો અવાજ સતત અને ખૂબ ઊંચો હોય.
બ્લડ પ્રેશર ધરાવતા લોકોએ રાખવી ખાસ કાળજી
હાઈ બ્લડ પ્રેશર ધરાવતા લોકો માટે તહેવારો દરમિયાન સતત ઊંચા અવાજથી દૂર રહેવું સમજદારીભર્યું છે. તીવ્ર અવાજ શરીરમાં તણાવની પ્રતિક્રિયા વધારી શકે છે અને તેના કારણે બ્લડ પ્રેશરમાં તાત્કાલિક વધારો થઈ શકે છે.
આનો અર્થ એ નથી કે દરેક વ્યક્તિને તેજ અવાજ સાંભળવાથી હાઈ બ્લડ પ્રેશરની ગંભીર સમસ્યા થશે. પરંતુ જે લોકો પહેલેથી જ બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રિત કરવા માટે સારવાર લઈ રહ્યા હોય, તેમણે પોતાના શરીરની પ્રતિક્રિયાને અવગણવી ન જોઈએ.
જો ઊંચા અવાજ વચ્ચે રહેતા સમયે ચક્કર આવવા, છાતીમાં અસ્વસ્થતા, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા અસામાન્ય ધબકારા જેવી તકલીફ અનુભવાય તો અવાજવાળા સ્થળેથી દૂર થઈને તબીબી સલાહ લેવી યોગ્ય છે.
હૃદયરોગના દર્દીઓ માટે શા માટે જોખમ વધારે?
હૃદયની બીમારી ધરાવતા લોકોનું શરીર અચાનક થતા શારીરિક અને માનસિક તણાવ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ હોઈ શકે છે. ખૂબ જ તેજ અવાજથી થતી ગભરાટ અથવા તણાવની સ્થિતિમાં હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશરમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને એવા દર્દીઓ કે જેમને અગાઉ હાર્ટ એટેક આવી ચૂક્યો હોય, હાર્ટ ફેલિયરની સમસ્યા હોય અથવા હૃદયના ધબકારા અનિયમિત રહેતા હોય, તેમણે ખૂબ જ ઘોંઘાટવાળા કાર્યક્રમોમાં લાંબા સમય સુધી રહેવાનું ટાળવું જોઈએ.
તહેવારની ઉજવણી કરવી હોય તો પણ તેઓ શાંત અથવા પ્રમાણમાં ઓછા અવાજવાળા સ્થળે પરિવાર સાથે સમય પસાર કરી શકે છે. થોડું અંતર રાખવાથી ઉજવણીનો આનંદ પણ જળવાઈ રહે છે અને અનાવશ્યક શારીરિક તણાવ પણ ઓછો થઈ શકે છે.
મોડી રાત સુધીનો અવાજ ઊંઘ બગાડી શકે છે
તહેવારો દરમિયાન બીજી એક મોટી સમસ્યા ઊભી થાય છે—રાત્રે મોડા સુધી ચાલુ રહેતો અવાજ.
ઘણા વિસ્તારોમાં DJ, લાઉડસ્પીકર અથવા ફટાકડાંના કારણે લોકો માટે સૂવું મુશ્કેલ બની જાય છે. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો, બીમાર લોકો અને વહેલી સવારે કામ પર જવાનું હોય તેવા લોકો માટે આ સમસ્યા વધુ ગંભીર બની શકે છે.
વારંવાર ઊંઘ તૂટવી અથવા પૂરતી ઊંઘ ન મળવાથી બીજા દિવસે થાક, ચીડિયાપણું અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. જો આવી સ્થિતિ વારંવાર બને તો ઊંઘની ગુણવત્તા ખરાબ થવાની સાથે શરીરમાં તણાવનું પ્રમાણ પણ વધી શકે છે.
લાંબા ગાળે સારી ઊંઘ હૃદય અને સમગ્ર શરીરની તંદુરસ્તી માટે મહત્વપૂર્ણ હોવાથી તહેવારોમાં રાત્રિના અવાજનું સ્તર નિયંત્રિત કરવું જરૂરી છે.
વૃદ્ધો અને બાળકોનું ખાસ ધ્યાન રાખો
તેજ અવાજની અસર દરેક ઉંમરના વ્યક્તિ પર સમાન હોતી નથી. નાના બાળકો અચાનક થતા મોટા અવાજથી ડરી શકે છે. કેટલાક બાળકોને ઊંઘમાં ખલેલ પડી શકે છે અથવા તેઓ બેચેન થઈ શકે છે.
વૃદ્ધ લોકોમાં પણ સતત ઘોંઘાટ અસ્વસ્થતા વધારી શકે છે. ખાસ કરીને જો કોઈ વૃદ્ધ વ્યક્તિ પહેલેથી જ બ્લડ પ્રેશર, હૃદય અથવા ઊંઘની સમસ્યાથી પરેશાન હોય તો તેને વધુ શાંત વાતાવરણ આપવું સારું.
ઘરમાં કોઈ બીમાર વ્યક્તિ હોય તો તહેવારના કાર્યક્રમોની નજીક તેને લાંબા સમય સુધી રાખવાનું ટાળવું જોઈએ. જો બહાર ભારે અવાજ હોય તો બારીઓ-દરવાજા બંધ કરીને ઘરના પ્રમાણમાં શાંત રૂમમાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરી શકાય છે.
માત્ર હૃદય નહીં, કાન અને મગજ પર પણ અસર
તેજ અવાજની ચર્ચા સામાન્ય રીતે હૃદય અને બ્લડ પ્રેશર સુધી સીમિત રહે છે, પરંતુ અવાજનો સૌથી સીધો પ્રભાવ સાંભળવાની ક્ષમતા પર પડે છે.
ખૂબ ઊંચા અવાજના લાંબા સંપર્કથી કાનમાં ઘોંઘાટ, કાનમાં દબાણ અથવા સાંભળવામાં મુશ્કેલી જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં અત્યંત તીવ્ર અવાજ કાનના આંતરિક ભાગને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
આ ઉપરાંત સતત ઘોંઘાટ વ્યક્તિને માનસિક રીતે પણ થકવી શકે છે. કામમાં ધ્યાન ન લાગવું, ચીડિયાપણું, બેચેની અને તણાવ જેવી સમસ્યાઓ વધી શકે છે.
અર્થાત્, અવાજ પ્રદૂષણ માત્ર ‘અવાજની સમસ્યા’ નથી. તે વ્યક્તિના શારીરિક અને માનસિક આરોગ્ય સાથે પણ જોડાયેલો મુદ્દો છે.
ફટાકડાં ફોડતી વખતે પણ સાવચેતી જરૂરી
તહેવારોમાં ફટાકડાંનો અવાજ અચાનક અને ખૂબ જ તીવ્ર હોય છે. ખાસ કરીને મોટા ફટાકડાં નજીકથી ફૂટે ત્યારે અવાજની તીવ્રતા ખૂબ વધી શકે છે.
ફટાકડાં ફોડતી વખતે બાળકો અને વૃદ્ધોને સુરક્ષિત અંતરે રાખવા જોઈએ. હૃદયરોગ અથવા શ્વાસ સંબંધિત સમસ્યા ધરાવતા લોકો માટે ધુમાડો અને અવાજ બંને મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
ફટાકડાંનો આનંદ માણવો હોય તો ખુલ્લી જગ્યામાં, સુરક્ષિત અંતર રાખીને અને સ્થાનિક નિયમોનું પાલન કરીને ઉજવણી કરવી વધુ યોગ્ય છે.
તહેવારની મજા અને જવાબદારી વચ્ચે સંતુલન જરૂરી
ડોક્ટરોની સલાહનો અર્થ એ નથી કે તહેવારોમાં સંગીત કે ઉજવણી બંધ કરી દેવી જોઈએ. તહેવારો ભારતીય જીવનનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે અને લોકો માટે સામાજિક રીતે જોડાવાનો સુંદર પ્રસંગ પણ છે.
મુદ્દો માત્ર એટલો છે કે આનંદની ઉજવણી અન્ય લોકો માટે તકલીફનું કારણ ન બને. ખાસ કરીને રહેણાંક વિસ્તારોમાં અવાજનું સ્તર મર્યાદિત રાખવું જોઈએ.
DJ અથવા લાઉડસ્પીકર ચલાવતા સમયે અવાજ એટલો ન વધારવો જોઈએ કે આસપાસના ઘરોમાં લોકોની ઊંઘ ખોરવાઈ જાય. હોસ્પિટલ, વૃદ્ધાશ્રમ, શાળાઓ અથવા બીમાર લોકો રહેતા વિસ્તારોની આસપાસ તો વધુ કાળજી રાખવી જોઈએ.
તહેવાર દરમિયાન સ્વાસ્થ્ય માટે અપનાવો આ સરળ રીતો
તહેવારો દરમિયાન અવાજથી થતી તકલીફ ઘટાડવા માટે કેટલીક સરળ બાબતો ધ્યાનમાં રાખી શકાય છે:
ખૂબ જ ઊંચા અવાજવાળા DJ અથવા લાઉડસ્પીકરની નજીક લાંબા સમય સુધી ઊભા ન રહો.
હૃદયરોગ અથવા બ્લડ પ્રેશરની સમસ્યા હોય તો ભારે ઘોંઘાટવાળા કાર્યક્રમોમાં સમય ઓછો રાખો.
રાત્રે ઊંઘના સમય દરમિયાન અનાવશ્યક અવાજ ટાળવાનો પ્રયાસ કરો.
બાળકો અને વૃદ્ધોને ફટાકડાં તથા મોટા સાઉન્ડ સિસ્ટમથી યોગ્ય અંતરે રાખો.
ફટાકડાં ફોડતી વખતે સુરક્ષિત અંતર જાળવો.
જો સતત અવાજને કારણે માથાનો દુખાવો, ચક્કર, બેચેની અથવા ધડકારા વધતા અનુભવાય તો શાંત સ્થળે જાઓ.
છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં ગંભીર તકલીફ અથવા લાંબા સમય સુધી અસામાન્ય ધબકારા રહે તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લો.
