કયા શ્રાપના કારણે ગણપતિને ક્યારેય નથી અર્પણ થતા તુલસીના પાન?
સનાતન ધર્મમાં ગણેશ ચતુર્થીનો પવિત્ર તહેવાર ખૂબ જ હર્ષોલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે. વિઘ્નહર્તા ભગવાન ગણેશની પૂજા-અર્ચનામાં દૂર્વા, મોદક, સિંદૂર અને લાલ ફૂલોનું વિશેષ મહત્ત્વ હોય છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમામ પૂજા-પાઠ અને અનુષ્ઠાનોમાં સૌથી પવિત્ર મનાતી ‘તુલસી’ને ભગવાન ગણેશની પૂજામાં કેમ નથી ચડાવાતી? હિન્દુ ધર્મ ગ્રંથો, ખાસ કરીને ‘બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ’માં આની સાથે જોડાયેલી એક અત્યંત રસપ્રદ અને પૌરાણિક કથાનું વર્ણન મળે છે, જેમાં તુલસી અને ગણેશજી વચ્ચે થયેલા પરસ્પર સંવાદ, શ્રાપ અને વરદાનનો પૂરો ઇતિહાસ છુપાયેલો છે.
આવો વિસ્તારથી જાણીએ કે આખરે કયા કારણસર તુલસીજીએ ગણેશજીને ગુસ્સામાં આવીને શ્રાપ આપ્યો હતો અને તેની પાછળની પૂરી પૌરાણિક કથા શું છે.
જ્યારે તુલસીજીનું દિલ ગણેશજીના રૂપ પર આવી ગયું
પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, એકવાર દેવી તુલસી તીર્થયાત્રા પર નીકળેલા હતા અને તેઓ ભગવાન નારાયણની ભક્તિમાં લીન હતા. યાત્રા દરમિયાન જ્યારે તેઓ ગંગા નદીના તટ પર પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે ભગવાન ગણેશને ત્યાં અત્યંત શાંત મુદ્રામાં ધ્યાન અને તપસ્યામાં લીન જોયા.
તે સમયે ભગવાન ગણેશનું રૂપ ખૂબ જ મોહક અને આકર્ષક હતું. તેમણે પીળા વસ્ત્રો (પીતાંબર) ધારણ કર્યા હતા, તેમના શરીર પર ચંદનનો લેપ હતો અને તેઓ રત્નોથી સુસજ્જ થઈને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ધ્યાનમાં મગ્ન હતા. ગણેશજીના આ અલૌકિક અને શાંત સ્વરૂપને જોઈને તુલસીજી તેમના પર મોહિત થઈ ગયા અને તેમના મનમાં ગણેશજી સાથે લગ્ન કરવાની ઇચ્છા જાગૃત થઈ.
ગણેશજીએ ઠુકરાવ્યો લગ્નનો પ્રસ્તાવ
તુલસીજીએ ગણેશજી પાસે જઈને તેમની સમક્ષ પોતાના લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂકી દીધો. પરંતુ ભગવાન ગણેશ તો બાળ બ્રહ્મચારી હતા અને તેમનું પૂરેપૂરું ધ્યાન સાધનામાં હતું. તેમણે તુલસીજીના પ્રસ્તાવને નમ્રતાપૂર્વક ઠુકરાવી દીધો અને સમજાવ્યું કે તેઓ તપસ્યામાં લીન છે અને લગ્ન જેવા સાંસારિક બંધનોમાં બંધાવા માંગતા નથી. ગણેશજીએ તુલસીજીને સલાહ આપી કે તેઓ અન્ય કોઈ યોગ્ય વરની શોધ કરે.
ગુસ્સામાં તુલસીનો શ્રાપ અને ગણેશજીનો પ્રતિશ્રાપ
પોતાની ઇચ્છા આ રીતે અસ્વીકાર કરવામાં આવવાથી તુલસીજી આહત થઈ ગયા અને ગુસ્સામાં આવીને તેમણે પોતાનો આપા ખોઈ દીધો. ગુસ્સાના આવેશમાં આવીને તેમણે ભગવાન ગણેશને શ્રાપ આપી દીધો કે તેમના એક નહીં પરંતુ બે-બે લગ્ન થશે (એટલે કે તેમનું વૈવાહિક જીવન અવશ્ય ચાલશે).
જ્યારે તુલસીજીએ ગણેશજીને શ્રાપ આપ્યો, ત્યારે ગણપતિ પણ ક્રોધિત થઈ ગયા. તેમણે પણ તુલસીજીને પ્રતિશ્રાપ આપતા કહી દીધું કે તેમના લગ્ન એક અસુર (રાક્ષસ) સાથે થશે અને બાદમાં તેઓ પૃથ્વી પર એક છોડ (વનસ્પતિ) ના રૂપમાં પરિવર્તિત થઈ જશે. બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ અનુસાર, આગળ ચાલીને આ જ શાપ શંખચૂડ નામના અસુર સાથે તુલસીના લગ્ન અને તેમના છોડના રૂપમાં પ્રતિષ્ઠિત થવાની કથા સાથે જોડાય છે.
પશ્ચાતાપ પછી ગણેશજીનું વરદાન
પશ્ચાતાપ પછી ગણેશજીનું વરદાનશ્રાપ આપ્યાના થોડા સમય પછી જ તુલસીજીનો ગુસ્સો શાંત થયો અને તેમને પોતાની ભૂલનો ગંભીર અહેસાસ થયો. તેમને સમજાઈ ગયું કે તેમણે એક તપસ્વી અને ભગવાનના અગ્રગણ્ય દેવનું અપમાન કર્યું છે. તેઓ ખૂબ જ દુઃખી થયા અને ગણેશજી પાસે ક્ષમા માંગવા લાગ્યા.
તુલસીજીને વિલાપ કરતા અને ક્ષમા માંગતા જોઈને ભગવાન ગણેશનો ગુસ્સો શાંત થઈ ગયો. તેમણે તુલસીજીને ક્ષમા કરી દીધા અને સાથે જ એક ખૂબ મોટું વરદાન પણ આપ્યું:
વિષ્ણુ પ્રિયતા: ભગવાન ગણેશે એવું વરદાન આપ્યું કે ભવિષ્યમાં તુલસીને વિશ્વમાં અત્યંત પવિત્ર માનીને પૂજવામાં આવશે. તેઓ ભગવાન વિષ્ણુને અને ખાસ કરીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને અત્યંત પ્રિય હશે.
મોક્ષ અને પુણ્યનું પ્રતીક: તુલસીનો છોડ ઘરે-ઘરે પૂજાશે અને તે ભક્તો માટે મોક્ષ, પુણ્ય અને આરોગ્યનો માર્ગ ખોલશે.
જોકે, પોતાના કહેલા વચનો અને શ્રાપના પ્રભાવને જાળવી રાખવા માટે ભગવાન ગણેશએ એ પણ સ્પષ્ટ કરી દીધું કે ભલે સંસાર તુલસીને પૂજનીય માનશે અને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા તેમના વગર અધૂરી રહેશે, પરંતુ તેમની (ગણેશજીની) સ્વયંની પૂજામાં ક્યારેય પણ તુલસીના પાન સ્વીકારવામાં આવશે નહીં.
આ જ કારણ છે કે ગણપતિ પૂજામાં તુલસી વર્જિત છે
ત્યારથી જ આ પૌરાણિક પરંપરા ચાલી આવી રહી છે કે ભગવાન ગણેશની પૂજા કે કોઈપણ અનુષ્ઠાનમાં તુલસીના પાંદડાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી. ગણેશજીને પ્રસન્ન કરવા માટે તુલસીના સ્થાન પર હંમેશાં ‘દૂર્વા’ (ઘાસ) અર્પણ કરવામાં આવે છે, કારણ કે દૂર્વા ગણેશજીને સૌથી વધુ પ્રિય છે. આ જ કારણ છે કે આજે પણ ગણેશ ચતુર્થી કે કોઈપણ અન્ય દિવસે ગણપતિ બાપ્પાને મોદક અને દૂર્વા તો ચડાવાય છે, પરંતુ ભૂલથી પણ તુલસી દલ અર્પણ કરવામાં આવતું નથી.
