કરોડોની કમાણી કરનારી તેલ કંપનીઓ પર સરકારે ઉગામ્યું હથિયાર: નિકાસ પર ટેક્સ વધતા રિલાયન્સ અને IOCL ને મોટો ફટકો!
વૈશ્વિક સ્તરે ઘટતી આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટનાઓ માત્ર દેશોની સરહદો કે રાજકારણને જ પ્રભાવિત નથી કરતી, પરંતુ તેની સીધી અસર બિઝનેસ જગત અને સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર પણ પડતી હોય છે. ઘણી વખત એવું બને છે કે કોઈ બે દેશો વચ્ચેના યુદ્ધ અથવા વૈશ્વિક સંકટના કારણે અમુક કંપનીઓને કોઈ પણ જાતના વધારાના મહેનત કે રોકાણ વગર અચાનક કરોડો રૂપિયાનો જંગી નફો થવા લાગે છે. આવી અણધારી કમાણી પર લગામ લગાવવા અને દેશના હિત માટે સરકાર એક વિશેષ ટેક્સ વસૂલે છે, જેને અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં ‘વિન્ડફોલ ટેક્સ’ (Windfall Tax) કહેવામાં આવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં કાચા તેલ (ક્રૂડ ઓઈલ) ના ભાવમાં આવેલા પ્રચંડ ઉછાળા બાદ આ ટેક્સ સતત ચર્ચામાં રહ્યો છે. આ જ કડીમાં એક મહત્વના નિર્ણય અંતર્ગત સરકારે ૧૬ મેથી પેટ્રોલની નિકાસ (એક્સપોર્ટ) પર પ્રતિ લીટર ૩ રૂપિયાનો વિન્ડફોલ ટેક્સ લાગુ કરી દીધો છે.
શું હોય છે આ ‘વિન્ડફોલ ટેક્સ’?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, વિન્ડફોલ ટેક્સ એ એક એવો વિશેષ વધારાનો ટેક્સ છે, જે સરકાર એવી કંપનીઓ અથવા ઉદ્યોગો પર લગાવે છે જેમને કોઈ વૈશ્વિક ઘટના કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની પરિસ્થિતિના કારણે આશા કરતાં ઘણો વધારે અને અચાનક નફો થાય છે. અંગ્રેજીમાં ‘વિન્ડફોલ’ નો અર્થ થાય છે—’વૃક્ષ પરથી પવનના ઝાપટાના કારણે અચાનક નીચે પડેલું ફળ’, એટલે કે કોઈ પણ ખાસ પ્રયાસ વગર અચાનક મળેલો મોટો આર્થિક લાભ.
આ પ્રકારનો નફો કંપનીઓની કોઈ નવી બિઝનેસ સ્ટ્રેટેજી, મોટું રોકાણ કે મેનેજમેન્ટના પ્રશંસનીય નિર્ણયોના કારણે નથી થતો. આ નફો સંપૂર્ણપણે બાહ્ય પરિસ્થિતિઓ, જેમ કે બે દેશો વચ્ચેનું યુદ્ધ, વૈશ્વિક મહામારી અથવા બજારમાં અચાનક ઊભી થયેલી અછતને આભારી હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના તણાવ કે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલ અને ગેસની કિંમતો આસમાને પહોંચી ગઈ હતી. આના કારણે તેલ ઉત્પાદક કંપનીઓએ કંઈ પણ નવું કર્યા વગર માત્ર મોંઘા ભાવે તેલ વેચીને અબજો રૂપિયાની કમાણી કરી લીધી હતી. આવી અણધારી કમાણી પર જ સરકાર આ ટેક્સ લગાવે છે.
સરકાર શા માટે વસૂલે છે આ ટેક્સ?
સરકારનો આ ટેક્સ લગાવવા પાછળનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે, જ્યારે દેશના સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને કોઈ ઉદ્યોગ બાહ્ય અને વૈશ્વિક કારણોસર અસાધારણ નફો કમાય છે, ત્યારે તે નફાનો એક હિસ્સો દેશના વિકાસ અને જનતાના કલ્યાણ માટે વપરાવો જોઈએ. વિન્ડફોલ ટેક્સ દ્વારા સરકારની તિજોરીમાં વધારાની આવક (રેવન્યુ) થાય છે. આ નાણાંનો ઉપયોગ સરકાર આર્થિક સંકટને પહોંચી વળવા, સબસિડી આપવા અને સામાન્ય લોકોને મોંઘવારીમાંથી રાહત આપવા માટે કરે છે.
આ ઉપરાંત, આ ટેક્સનો બીજો મોટો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક બજારમાં વસ્તુઓની સપ્લાય (પુરવઠો) જાળવી રાખવાનો છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ બહુ ઊંચા હોય છે, ત્યારે ખાનગી તેલ કંપનીઓ દેશમાં તેલ વેચવાને બદલે વધુ નફો કમાવવા માટે વિદેશમાં તેલની નિકાસ કરવાનું શરૂ કરી દે છે. આનાથી દેશની અંદર પેટ્રોલ-ડીઝલની અછત સર્જાઈ શકે છે અને સ્થાનિક સ્તરે મોંઘવારી વધી શકે છે. સરકાર નિકાસ પર ટેક્સ લગાવીને કંપનીઓને દેશની અંદર જ તેલ વેચવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે, જેથી સામાન્ય નાગરિકો પર મોંઘવારીનો બોજ ન વધે.
ભારતમાં વિન્ડફોલ ટેક્સનો ઈતિહાસ અને ઉતાર-ચઢાવ
ભારતમાં વિન્ડફોલ ટેક્સ લગાવવાની શરૂઆત જુલાઈ ૨૦૨૨ માં થઈ હતી, જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ હતી. ત્યાર પછી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની વધ-ઘટ મુજબ સરકાર દર ૧૫ દિવસે આ ટેક્સની સમીક્ષા કરીને તેના દરો બદલતી રહી છે:
-
૧૯ ઓગસ્ટ ૨૦૨૨: ડીઝલની નિકાસ પરના ટેક્સમાં પ્રતિ લીટર ૭ રૂપિયાનો મોટો વધારો કરવામાં આવ્યો. આ સાથે જ એટીએફ (એર ટર્બાઇન ફ્યુઅલ એટલે કે વિમાનના ઈંધણ) પર ફરીથી પ્રતિ લીટર ૨ રૂપિયા ટેક્સ ઝીંકાયો, જ્યારે સ્થાનિક કાચા તેલ પરનો ટેક્સ ઘટાડીને રૂ. ૧૩,૩૩૦ પ્રતિ ટન કરાયો હતો.
-
૩૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૨: સરકારે વૈશ્વિક સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને વિન્ડફોલ ટેક્સના દરોમાં ફરીથી ફેરફાર કર્યો અને કેટલાક ટેક્સ વધાર્યા.
-
૪ એપ્રિલ ૨૦૨૩: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં નરમ પડતા ભાવોને કારણે સરકારે સ્થાનિક કાચા તેલ પરનો વિન્ડફોલ ટેક્સ રૂ. ૩,૫૦૦ પ્રતિ ટનથી ઘટાડીને સીધો ‘શૂન્ય’ (માફ) કરી દીધો.
-
૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૩: માત્ર ૧૫ દિવસમાં જ સ્થિતિ બદલાતા કાચા તેલ પર ફરીથી ટેક્સ વધારીને રૂ. ૬,૪૦૦ પ્રતિ ટન કરવામાં આવ્યો.
-
૩૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૪: લાંબી સમીક્ષા બાદ કાચા તેલ પરનો વિન્ડફોલ ટેક્સ પ્રતિ ટન રૂ. ૧,૮check૫૦ નક્કી કરાયો.
-
૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૪: બજારની સ્થિતિ સામાન્ય થતાં ભારત સરકારે વિન્ડફોલ ટેક્સને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ (સમાપ્ત) કરી દીધો હતો.
પરંતુ, હવે બદલાયેલા વૈશ્વિક સમીકરણો અને કાચા તેલની વધતી કિંમતોને જોતા સરકારે ફરી એકવાર આ ટેક્સનું હથિયાર ઉગામ્યું છે.
કઈ કંપનીઓ પર થશે આ નિર્ણયની સીધી અસર?
સરકારના આ નિર્ણયની સીધી અને સૌથી મોટી અસર દેશની તેલ અને ગેસ ક્ષેત્ર (ઓઈલ એન્ડ ગેસ સેક્ટર) ની દિગ્ગજ કંપનીઓ પર પડશે. પેટ્રોલના નિકાસ પર ટેક્સ લાગવાના કારણે આ કંપનીઓનો નફો થોડો મર્યાદિત બનશે. આ અસર પામનારી મુખ્ય કંપનીઓમાં નીચેની કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે:
૧. RIL (રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ): ખાનગી ક્ષેત્રની આ સૌથી મોટી કંપની ગુજરાતના જામનગરમાં વિશ્વની સૌથી મોટી રિફાઇનરી ચલાવે છે અને મોટા પાયે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની વિદેશમાં નિકાસ કરે છે.
૨. IOCL (ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ): દેશની સૌથી મોટી સરકારી તેલ કંપની.
૩. BPCL (ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ) અને HPCL (હ हिंदुस्तान પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ): સરકારી ક્ષેત્રની અન્ય બે અગ્રણી રિટેલ અને રિફાઇનિંગ કંપનીઓ.
૪. CPCL (ચેન્નાઈ પેટ્રોલિયમ) અને NRL (નુમાલીગઢ રિફાઇનરી): પ્રાદેશિક સ્તરે કાર્યરત મહત્વની રિફાઇનરી કંપનીઓ.
