ગુજરાતમાં વીજળીની રેકોર્ડબ્રેક માંગ: રાજ્ય સરકારની સજ્જતા, પડકારો અને ભવિષ્યનું માળખું

વીજ માંગે તોડ્યા તમામ રેકોર્ડ: મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે ઊર્જા વિભાગ સાથે કરી ઉચ્ચસ્તરીય સમીક્ષા

ગુજરાત આજે દેશનું એક અગ્રણી ઔદ્યોગિક અને કૃષિપ્રધાન રાજ્ય છે. રાત્રિના રોશનીથી ઝળહળતા શહેરો, ધમધમતા ઉદ્યોગો અને લહેરાતા ખેતરો – આ તમામના મૂળમાં અવિરત અને ગુણવત્તાસભર વીજ પુરવઠો છે. તાજેતરના સમયમાં રાજ્યમાં વીજળીની માંગમાં ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.

આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા અને રાજ્યના એકપણ નાગરિક, ખેડૂત કે ઉદ્યોગને વીજળીની અછતનો સામનો ન કરવો પડે તે માટે રાજ્ય સરકાર સંપૂર્ણપણે સજ્જ બની છે. તાજેતરમાં મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલની અધ્યક્ષતામાં ગાંધીનગર ખાતે તેમના નિવાસસ્થાને એક ઉચ્ચસ્તરીય બેઠક યોજાઈ હતી, જેમાં ઊર્જા વિભાગના તમામ પાસાઓની ઝિણવટપૂર્વક સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. આ બેઠકમાં ઊર્જા મંત્રી ઋષિકેશ પટેલ, રાજ્ય મંત્રી કૌશિકભાઈ વેકરીયા, મુખ્ય સચિવ મનોજકુમાર દાસ અને ઊર્જા વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

૧૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬: ઇતિહાસની સૌથી વધુ ૨૯,૮૨૨ મેગાવોટની માંગ

બેઠકમાં રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડાઓ દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં ઊર્જાની માંગ કઈ ઝડપે વધી રહી છે. તાજેતરમાં ૧૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ગુજરાતમાં અત્યાર સુધીની ઇતિહાસની સર્વોચ્ચ ૨૯,૮૨૨ મેગાવોટ વીજ માંગ નોંધાઈ હતી.

વિજયાદશમી પર્વે ગાંધીનગર ખાતે મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ દ્વારા શસ્ત્રપૂજન: શાસ્ત્ર અને શસ્ત્રની રક્ષાનો અનોખો સમન્વય

રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતજીની જૂના બોરભાઠા ગામની ભાવાત્મક મુલાકાત: વસાવા પરિવાર સાથે અલ્પાહાર અને આત્મીય સંવાદ

જો સરખામણી કરવામાં આવે તો, ગત વર્ષે ઓક્ટોબર માસમાં આ માંગ ૨૧,૮૨૨ મેગાવોટ હતી. અર્થાત માત્ર એક જ વર્ષના ગાળામાં વીજ માંગમાં ૩૬.૬%નો જંગી વધારો થયો છે. એટલું જ નહીં, દૈનિક વીજ વપરાશ પણ ગત વર્ષના ૪૫૭ મિલિયન યુનિટથી વધીને ૫૭૪ મિલિયન યુનિટ પહોંચ્યો છે, જે ૨૭% જેટલો સીધો વધારો દર્શાવે છે.

વીજ વિતરણ કંપનીઓ (DISCOMs) મુજબ વપરાશનું ચિત્ર:

• PGVCL (પશ્ચિમ ગુજરાત): કુલ સપ્લાયના અંદાજે ૩૦%

• UGVCL (ઉત્તર ગુજરાત): ૨૨%

• DGVCL (દક્ષિણ ગુજરાત): ૨૨%

• MGVCL (મધ્ય ગુજરાત): ૧૦%

• અન્ય ડિસ્કોમ્સ: ૧૬%

વીજ માંગ વધવાના મુખ્ય કારણો અને કુદરતી ક્ષેત્રના પડકારો

સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર મહિના દરમિયાન માંગમાં થયેલા ૧૨% (આશરે ૪,૦૦૦ મેગાવોટ) વધારા પાછળ કેટલાંક કુદરતી અને વહીવટી કારણો જવાબદાર છે:

૧. હવામાન અને ‘અલ નીનો’ની અસર: આ વર્ષે નબળા ચોમાસા અને અલ નીનોની વૈશ્વિક અસરને કારણે રાજ્યમાં તાપમાન સતત ઊંચું રહ્યું છે. પરિણામે ઘરો, ઓફિસો અને ફેક્ટરીઓમાં ‘કૂલિંગ લોડ’ (એસી અને ફેનનો વપરાશ) ખૂબ વધી ગયો છે.

૨. સિંચાઈ અને કૃષિ લોડ: વરસાદ ઓછો હોવા છતાં ખેડૂતોના ઊભા પાકને બચાવવા સરકારે પૂરતા કલાકો વીજળી આપવાનો નિર્ણય લીધો છે. આના કારણે કૃષિ વીજ લોડ વધીને દૈનિક મહત્તમ ૧૨,૦૦૦ મેગાવોટ સુધી પહોંચી ગયો છે.

૩. તહેવારો અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ: આગામી દિવાળીના તહેવારોને કારણે રાજ્યમાં ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ પૂર્ણ ક્ષમતાથી ધમધમી રહી છે.

રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતજીની દીવી ગામના મોડેલ ફાર્મની પ્રેરણાદાયી મુલાકાત

ભરૂચના હલદરવા ગામમાં રાજ્યપાલનું સાદગીપૂર્ણ રાત્રિ રોકાણ: “સ્વસ્થ શરીરમાં જ સ્વસ્થ મસ્તિષ્કનો વાસ”

૪. પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાની મર્યાદાઓ: ઓક્ટોબર-નવેમ્બરમાં સામાન્ય રીતે હાઇડ્રો (જળ) પાવર વધુ મળતો હોય છે, પરંતુ ગુજરાત અને પાડોશી રાજ્યોમાં ઓછો વરસાદ થવાથી જળ વિદ્યુત ઉત્પાદન ઘટ્યું છે. પવનની ઝડપ ઘટી જવાથી પવન ઊર્જા (Wind Energy) પણ અનિયમિત બની છે.

સાંજના ‘પીક અવર્સ’ અને સરકારનું તાત્કાલિક મેનેજમેન્ટ

સાંજે ૫ વાગ્યાથી રાત્રે ૧૧ વાગ્યા સુધીનો સમયગાળો સૌથી કટોકટીપૂર્ણ હોય છે. સૂર્યાસ્ત થતાં જ રાજ્યનું ૧૨,૦૦૦ મેગાવોટ જેટલું સોલાર ઉત્પાદન શૂન્ય થઈ જાય છે અને વિન્ડ પાવર અનિયમિત રહે છે. આ ‘પીક અવર્સ’ દરમિયાન ગ્રીડનું સંતુલન જાળવવા સરકાર દ્વારા કોલસા અને ગેસ આધારિત થર્મલ પ્લાન્ટ્સમાંથી અવિરત પુરવઠો આપવામાં આવી રહ્યો છે.

ગ્રીડની ફ્રીક્વન્સી જાળવવા માટે સ્ટેટ લોડ ડિસ્પેચ સેન્ટર (SLDC) અને તમામ વિતરણ કંપનીઓ ૨૪ કલાક રાત-દિવસ કાર્યરત છે. દિવસ દરમિયાન સોલાર ઊર્જાનો મહત્તમ ઉપયોગ થાય અને કૃષિ લોડ મોટે ભાગે દિવસના કલાકોમાં જ વપરાય તેવું સચોટ આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.

કેન્દ્ર સરકાર સાથે સંકલન અને તાત્કાલિક પગલાં

આ પરિસ્થિતિમાં વીજ અછત ન સર્જાય તે માટે રાજ્ય સરકારે કેન્દ્ર સરકાર સાથે તાત્કાલિક સંકલન સાધીને મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લીધા છે:

• કોલસા પુરવઠો (Coal Rakes): GSECL ના થર્મલ પ્લાન્ટ્સ માટે કોલસો મળી રહે તે માટે દિલ્હી ખાતે બેઠકો યોજાઈ હતી. કેન્દ્રીય કોલસા મંત્રાલયે નવેમ્બર સુધી રોજના ૧૦ થી ૧૧ રેલવે રેક અને નવેમ્બર પછી રોજના ૧૩ થી ૧૪ રેક સપ્લાય કરવાની ખાતરી આપી છે.

• એનટીપીસી અને અન-એલોકેટેડ પાવર: NTPC ના ફરક્કા પ્લાન્ટમાંથી નવેમ્બર માટે ૩૨૯ મેગાવોટ અને આસામના સેન્ટ્રલ કેટાલોગમાંથી ૫૫૧ મેગાવોટ લાંબા ગાળાની વીજળી મેળવવામાં આવી છે. બાઢ-I અને દાદરી-I પ્લાન્ટના ૭૧૬ મેગાવોટના કરાર માર્ચ ૨૦૨૮ સુધી લંબાવાયા છે. તદુપરાંત, ૫૦૦ મેગાવોટ વધારાના અન-એલોકેટેડ પાવર માટે વિનંતી કરાઈ છે.

BESS (બેટરી સ્ટોરેજ) અને ભવિષ્યનું માળખાકીય આયોજન

સાંજની માંગને પહોંચી વળવા માટે ગુજરાત હવે બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS) જેવી આધુનિક ટેકનોલોજી તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. દિવસ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતી વધારાની સૌર ઊર્જાને બેટરીમાં સ્ટોર કરી સાંજે વાપરવાનું આયોજન છે.

• હાલની ક્ષમતા: ૧૯૨ મેગાવોટ BESS કાર્યરત છે.

• નવા કરારો: ૨,૭૪૨ મેગાવોટ / ૫,૫૧૭ મેગાવોટ-કલાકના કરારો પૂર્ણ થયા છે. માર્ચ ૨૦૨૭ સુધીમાં ૫૦૦ મેગાવોટ ક્ષમતા ચાલુ થઈ જશે.

• નવા ટેન્ડર: ૧,૦૦૦ મેગાવોટ / ૪,૦૦૦ મેગાવોટ-કલાકના ટેન્ડરની પ્રક્રિયા હાલ ચાલુ છે.

દીર્ઘકાલીન (Long-Term) વિઝન: ૨૦૩૨ સુધીની તૈયારીઓ

રાજ્યની ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને વર્ષ ૨૦૨૮ થી ૨૦૩૨ સુધીનું લાંબાગાળાનું માળખું ઘડી કાઢવામાં આવ્યું છે:

૧. સેન્ટ્રલ થર્મલ અને હાઇડ્રો ફાળવણી: કેન્દ્રીય થર્મલ સ્ટેશનોમાંથી ૧૩૦૦+ મેગાવોટ અને હાઇડ્રો સ્ટેશનોમાંથી ૧૨૦૦+ મેગાવોટ વીજળી વર્ષ ૨૦૨૮-૨૯ થી તબક્કાવાર ગુજરાતને મળશે. ૨૦૩૧-૩૨ ની જરૂરિયાત માટે કેન્દ્ર પાસે વધુ ૫૦૦૦+ મેગાવોટની માંગણી કરાઈ છે.

૨. SHAKTI સ્કીમ ટેન્ડર: GUVNL દ્વારા શક્તિ સ્કીમ હેઠળ ૪,૦૦૦ મેગાવોટ માટે ટૂંક સમયમાં ટેન્ડર બહાર પડાશે, જેથી ૨૦૩૦-૩૧ થી વીજળી મળતી થશે.

૩. ન્યુક્લિયર પાવર: NPCIL સાથે ૪,૨૦૦ મેગાવોટના અણુ-ઊર્જા પ્રોજેક્ટ માટે MoU થયા છે, જેનું પ્રથમ યુનિટ ૨૦૩૨ માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે.

૪. નવા થર્મલ પ્લાન્ટ્સ: ઉકાઈ ખાતે ૮૦૦ મેગાવોટનો નવો પ્લાન્ટ નિર્માણાધીન છે, જે સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૯ થી કાર્યરત થશે. આ ઉપરાંત સિનોર, વણાકબોરી અને ગાંધીનગર ખાતે પણ નવા પ્લાન્ટ્સ માટે જમીન સંપાદનની કામગીરી પ્રગતિમાં છે.