ભારતમાં એક સમયે કેટલું સોનું ખરીદી શકાય? જાણો શું છે અસલી કાયદો

રોકડા રૂપિયા આપીને સોનું ખરીદનારાઓ સાવધાન! ઇનકમ ટેક્સની કલમ 269ST હેઠળ સરકારે મૂક્યો મોટો કાપ

ભારતમાં સોનું માત્ર એક કિંમતી ધાતુ નથી, પરંતુ તે આપણી સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને આર્થિક સુરક્ષાનું સૌથી મોટું પ્રતીક છે. લગ્નપ્રસંગ હોય, દિવાળી હોય કે અખાત્રીજ, સોનાની ખરીદી ભારતીય પરિવારોમાં અચૂક થતી હોય છે. તાજેતરમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશના નાગરિકોને વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને એક વર્ષ સુધી સોનું ખરીદવાથી દૂર રહેવાની વિશેષ અપીલ કરી છે. પીએમ મોદીની આ અપીલ બાદ સોશિયલ મીડિયાથી લઈને બજારો સુધી એક જ ચર્ચા અને મૂંઝવણ જોવા મળી રહી છે કે: “શું ભારતમાં કોઈ વ્યક્તિ એક સમયે કેટલું સોનું ખરીદી શકે તેની કોઈ મર્યાદા છે? કાયદો આ બાબતે શું કહે છે?

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા દેશવાસીઓને રાષ્ટ્રીય હિત અને આર્થિક સંતુલન જાળવવા માટે આગામી એક વર્ષ સુધી સોનાની નવી ખરીદી મર્યાદિત રાખવાની અથવા તેનાથી દૂર રહેવાની નમ્ર અપીલ કરવામાં આવી છે. આ જાહેરાત બાદ સામાન્ય લોકોમાં એવી ગેરસમજ ઉભી થઈ છે કે કદાચ સરકારે સોનાની ખરીદી પર કોઈ કાનૂની પ્રતિબંધ કે કવોટા પદ્ધતિ લાગુ કરી દીધી છે. જોકે, કાનૂની અને આર્થિક નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય કાયદામાં કોઈ વ્યક્તિ એક સમયે કેટલું સોનું ખરીદી શકે તેની કોઈ મહત્તમ કાનૂની મર્યાદા (Upper Limit) નક્કી કરવામાં આવી નથી. કોઈપણ નાગરિક પોતાની ક્ષમતા અનુસાર ગમે તેટલા કિલોગ્રામ સોનું કાયદેસર રીતે ખરીદી શકે છે, પરંતુ તેના માટે સરકારે ચૂકવણીની પદ્ધતિઓ અને પારદર્શિતા અંગે કેટલાક અત્યંત કડક નિયમો બનાવ્યા છે.

રોકડ ખરીદી પર આવકવેરા વિભાગના કડક ચાબખા

ભારતમાં સોનાની ખરીદી પરની અસલી મર્યાદા જથ્થા પર નથી, પરંતુ તમે તેની ચૂકવણી કેવી રીતે કરો છો તેના પર આધારિત છે. જ્યારે પણ સોનું રોકડ (Cash) માં ખરીદવામાં આવે છે, ત્યારે દેશના સૌથી કડક નાણાકીય નિયમો લાગુ પડે છે.

આવકવેરા કાયદાની કલમ ૨૬૯એસટી (Section 269ST of Income Tax Act) આ બાબતમાં સૌથી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ કાયદા હેઠળ, કોઈ પણ વ્યક્તિ એક જ દિવસમાં ₹૨ લાખ કે તેથી વધુ રકમનો રોકડ વ્યવહાર કરી શકતી નથી.

સરળ શબ્દોમાં સમજો:

જો તમે કોઈ જ્વેલરી શોપમાં જઈને ₹૧,૯૯,૯૯૯ સુધીના દાગીના ખરીદો છો, તો તમે સોનીને રોકડા રૂપિયા ચૂકવી શકો છો. પરંતુ, જો તમારા બિલની રકમ ₹૨,૦૦,૦૦૦ કે તેથી વધુ થાય છે, તો તમે કાયદાકીય રીતે ₹૧ પણ રોકડમાં આપી શકશો નહીં. આ સ્થિતિમાં તમારે સમગ્ર રકમની ચૂકવણી ફરજિયાતપણે બેંકિંગ અથવા ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા જ કરવી પડશે.

આ ડિજિટલ ચૂકવણી માટે ગ્રાહકો નીચેના વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરી શકે છે:

• UPI (Unified Payments Interface): ભીમ, ગુગલ પે, ફોનપે વગેરે.

• બેંકિંગ કાર્ડ્સ: ડેબિટ કાર્ડ અથવા ક્રેડિટ કાર્ડ.

• પરંપરાગત બેંકિંગ: નેટ બેંકિંગ (IMPS/NEFT/RTGS) અથવા બેંક ચેક.

₹૨ લાખથી વધુની ખરીદી પર KYC દસ્તાવેજો કેમ જરૂરી?

સરકારે દેશમાં કાળા નાણાં (Black Money) ના વ્યવહારોને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવા અને ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી ખરીદીઓમાં પારદર્શિતા લાવવા માટે કેવાયસી (KYC – Know Your Customer) નિયમોને વધુ કડક બનાવ્યા છે.

જો ખરીદેલા સોનાની કિંમત ₹૨ લાખની મર્યાદાને વટાવી જાય છે, તો ગ્રાહકે ચૂકવણીના મોડ (ડિજિટલ કે બેંકિંગ) ની સાથે પોતાના અધિકૃત દસ્તાવેજો જેવા કે પાન કાર્ડ (PAN Card) અથવા આધાર કાર્ડ (Aadhaar Card) ની નકલ જ્વેલરને આપવી ફરજિયાત છે. જ્વેલર્સે આ તમામ હાઈ-વેલ્યુ ટ્રાન્ઝેક્શનનો રેકોર્ડ સરકારને સબમિટ કરવાનો હોય છે. આ નિયમનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે મોંઘી ખરીદી કરનાર વ્યક્તિ ટેક્સ રિટર્ન ફાઇલ કરે છે કે નહીં અને તેની પાસે આ નાણાં ક્યાંથી આવ્યા તેનો સચોટ હિસાબ ઉપલબ્ધ છે કે નહીં.

કુલ સોનાની ખરીદી અને ભંડોળનો સ્ત્રોત (Source of Income)

ચૂકવણી પદ્ધતિઓ અને નિયંત્રણો હોવા છતાં, ભારતીય કાયદો વ્યક્તિને રોકાણ તરીકે કે વ્યક્તિગત વપરાશ માટે ગમે તેટલું સોનું રાખવાની છૂટ આપે છે. તમે ઈચ્છો તો કરોડો રૂપિયાનું સોનું એકસાથે ખરીદી શકો છો, જો તમારી પાસે નીચેની બાબતો સ્પષ્ટ હોય:

૧. આવકનો માન્ય પુરાવો: તમે જે નાણાંથી સોનું ખરીદ્યું છે તે નાણાં કાયદેસરની કમાણીના હોવા જોઈએ અને તેના પર યોગ્ય ટેક્સ ચૂકવાયેલો હોવો જોઈએ.

૨. ભંડોળનો સ્ત્રોત (Source of Funds): ભવિષ્યમાં જો આવકવેરા વિભાગ અથવા અન્ય કોઈ સરકારી સંસ્થા દ્વારા તપાસ કરવામાં આવે, તો ગ્રાહક પાસે પોતાના નાણાકીય સ્ત્રોતને સાબિત કરવા માટેના પાકા દસ્તાવેજો (જેમ કે સેલેરી સ્લિપ, બિઝનેસ પ્રોફિટ સ્ટેટમેન્ટ અથવા ખેતીની આવકના પુરાવા) હોવા અનિવાર્ય છે. જો તમારી પાસે પાકું બિલ અને આવકના પુરાવા હોય, તો સરકાર તમારું સોનું ક્યારેય જપ્ત કરી શકતી નથી.

ડિજિટલ ગોલ્ડ અને સોવરિન ગોલ્ડ બોન્ડ (SGB) ના નિયમો

આજના આધુનિક યુગમાં ફિઝિકલ સોના (દાગીના કે બિસ્કિટ) સિવાય રોકાણકારો ડિજિટલ ગોલ્ડ અને સરકારી યોજનાઓ તરફ વધુ આકર્ષાયા છે. આ બંને માધ્યમોમાં રોકાણ કરવાની મર્યાદાઓ ફિઝિકલ સોના કરતાં થોડી અલગ છે.

૧. ડિજિટલ ગોલ્ડ (Digital Gold)

ભારતમાં વિવિધ પ્લેટફોર્મ્સ અને વોલેટ્સ દ્વારા ડિજિટલ ગોલ્ડ ખરીદવા માટે કાયદાકીય રીતે કોઈ સત્તાવાર ઉપલી મર્યાદા નક્કી નથી. પરંતુ, સેન્ટ્રલ રેગ્યુલેટરી પ્રોટોકોલ અને સુરક્ષાના હેતુઓ માટે મોટાભાગના સેવા પ્રદાતાઓ (Service Providers) એ વ્યવહારિક મર્યાદા નક્કી કરી છે. સામાન્ય રીતે, કોઈપણ વ્યક્તિ એક દિવસમાં મહત્તમ ₹૨,૦૦,૦૦૦ સુધીનું જ ડિજિટલ સોનું ખરીદી શકે છે.

૨. સોવરિન ગોલ્ડ બોન્ડ (Sovereign Gold Bond – SGB)

ભારત સરકાર અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવતા ગોલ્ડ બોન્ડ રોકાણ માટેનો સર્વશ્રેષ્ઠ વિકલ્પ માનવામાં આવે છે. આ યોજનામાં સરકાર વ્યક્તિગત રોકાણકારો માટે ચોક્કસ મર્યાદા નક્કી કરે છે. કોઈ એક સામાન્ય નાગરિક અથવા હિન્દુ અવિભાજિત પરિવાર (HUF) એક નાણાકીય વર્ષમાં (Financial Year) વધુમાં વધુ ૪ કિલોગ્રામ સોનાના મૂલ્ય બરાબર બોન્ડ ખરીદી શકે છે. જ્યારે વિવિધ ટ્રસ્ટ અને મોટી સંસ્થાઓ માટે આ વાર્ષિક મર્યાદા ૨૦ કિલોગ્રામની રાખવામાં આવી છે.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સોનું ન ખરીદવાની અપીલ એ દેશના આર્થિક હિતમાં અને વિદેશી હૂંડિયામણની બચત કરવા માટે લેવાયેલું એક નૈતિક પગલું છે, કોઈ કાનૂની પ્રતિબંધ નથી. ગ્રાહકોએ ગભરાવાની જરૂર નથી, તેઓ કાયદેસર રીતે ગમે તેટલું સોનું ખરીદી શકે છે. બસ, શરત માત્ર એટલી જ છે કે ₹૨ લાખથી ઉપરના બિલ માટે ડિજિટલ પેમેન્ટનો આગ્રહ રાખવો અને પોતાના પાન કે આધાર કાર્ડ જેવા દસ્તાવેજો સાથે રાખવા. કાયદેસરના નાણાં અને પાકા બિલ સાથે કરેલી ખરીદી ગ્રાહકને હંમેશા સુરક્ષિત રાખે છે અને દેશના અર્થતંત્રમાં પારદર્શિતા લાવે છે.

સોનું ખરીદવું એ ભારતીયો માટે માત્ર રોકાણ નથી પણ એક લાગણી છે. પરંતુ વર્તમાન ડિજિટલ યુગમાં કાયદાઓથી વાકેફ રહેવું ખૂબ જ જરૂરી છે. જ્યારે તમારી પાસે તમારી મહેનતની કમાણીનો હિસાબ અને પાકું બિલ હોય, ત્યારે ગમે તેટલું સોનું ખરીદવામાં કોઈ આંચ આવતી નથી. રોકડ વ્યવહારો ટાળીને ડિજિટલ પેમેન્ટ અપનાવવું એ જ અત્યારના સમયની સાચી સમજદારી છે.