લાઈટ બંધ નહીં થાય! ભારતની ૧૭૫ GWh ની રેસમાં આ ૩ જેકપોટ શેરો બનાવશે જંગી સંપત્તિ?
ભારતમાં રિન્યુએબલ એનર્જી (અક્ષય ઊર્જા) ના ક્ષેત્રે ખૂબ જ ઝડપથી પ્રગતિ થઈ રહી છે. પવન અને સૂર્યપ્રકાશમાંથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવાના આપણા પ્રયાસો સફળ રહ્યા છે, પરંતુ હવે ખરી પડકારજનક બાબત વીજળી ઉત્પન્ન કરવાની નથી, પણ તેને સુરક્ષિત રીતે સંગ્રહિત કરવાની છે. જ્યારે સૂર્ય આથમવાનો હોય કે પવન થંભી જાય, ત્યારે પણ લોકોને સતત વીજળી મળતી રહે તે સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે. આ જ કારણ છે કે હવે “પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ” (PSP) દેશના પાવર સેક્ટરમાં કેન્દ્રસ્થાને આવી ગયા છે.
રૂ. ૧.૩ લાખ કરોડનું વિશાળ લક્ષ્યાંક
ભારત સરકારના અંદાજ મુજબ વર્ષ ૨૦૩૧-૩૨ સુધીમાં દેશને લગભગ ૪૧૧ GWh ઊર્જા સંગ્રહ (એનર્જી સ્ટોરેજ) ક્ષમતાની જરૂર પડશે. આ કુલ જરૂરિયાતના લગભગ ૪૨% એટલે કે ૧૭૫ GWh જેટલો હિસ્સો એકલા પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા પૂરો કરવામાં આવશે. આટલી વિશાળ ક્ષમતા ઊભી કરવા માટે ૨૦૩૨ સુધીમાં આશરે રૂ. ૧.૩ લાખ કરોડનું રોકાણ આવે તેવી પૂરેપૂરી શક્યતા છે.
આ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ સિસ્ટમ આખરે શું છે?
જો સરળ ભાષામાં કહીએ તો, પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ એ પાણીની મદદથી ચાલતી એક વિશાળ કુદરતી બેટરી જેવું છે. આ ટેક્નોલોજી ગુરુત્વાકર્ષણ બળનો ઉપયોગ કરીને વીજળીનો સંગ્રહ કરે છે. આ સિસ્ટમમાં જુદી જુદી ઊંચાઈ પર બે મોટા જળાશયો (ડેમ) બનાવવામાં આવે છે – એક ઉપર અને બીજું નીચે.
-
ઓછી માગ વખતે (ચાર્જિંગ): જ્યારે દિવસે સોલાર વીજળી વધારે બનતી હોય કે રાત્રે વીજળીની માગ ઓછી હોય, ત્યારે વધારાની વીજળીનો ઉપયોગ કરીને નીચેના જળાશયમાંથી પાણીને પંપ કરીને ઉપરના જળાશયમાં મોકલવામાં આવે છે.
-
વધુ માગ વખતે (ડિસ્ચાર્જિંગ): જ્યારે સાંજે વીજળીની માગ અચાનક વધી જાય, ત્યારે ઉપરના જળાશયમાંથી પાણીને નીચે છોડવામાં આવે છે. આ પડતું પાણી ટર્બાઇનને ગોળ ફેરવે છે અને તેમાંથી તાત્કાલિક વીજળી પેદા થાય છે.
હાલમાં ભારતમાં ૭.૪ GW જેટલી પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતા કાર્યરત છે, જ્યારે ૧૬ GW જેટલી ક્ષમતાનું કામ નિર્માણ હેઠળ છે. ઝડપી સરકારી મંજૂરીઓ અને નવી નીતિઓના કારણે આ ક્ષેત્ર હવે ખૂબ જ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. ચાલો જોઈએ કે આ રૂ. ૧.૩ લાખ કરોડની રેસમાં કઈ ત્રણ મુખ્ય કંપનીઓ સૌથી આગળ છે.
૧. અદાણી ગ્રીન એનર્જી: ૫૦ GW નો માસ્ટરપ્લાન
અદાણી ગ્રીન એનર્જી પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ અને બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમને પોતાના ભવિષ્યનો મુખ્ય આધાર માને છે. કંપનીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગ્રીડને સ્થિર રાખવાનો અને ગ્રાહકોને ૨૪ કલાક સતત સ્વચ્છ વીજળી આપવાનો છે.
અદાણી ગ્રીન આંધ્રપ્રદેશની ચિત્રાવતી નદી પર પોતાનો પહેલો ૫૦૦ MW નો પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ સમયસર પૂરો કરવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે. આ પ્રોજેક્ટમાંથી વાર્ષિક ૧ અબજ યુનિટથી વધુ વીજળી મળશે. આ ભારતમાં સૌથી ઝડપથી તૈયાર થનારા પ્રોજેક્ટ્સમાંથી એક માનવામાં આવે છે.
૫ GW ક્ષમતા વિસ્તારવાનું પ્લાનિંગ
વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં અદાણી ગ્રીન કુલ ૫ GW થી વધુ PSP ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવા માંગે છે. કંપનીએ આંધ્રપ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, તેલંગાણા, તમિલનાડુ અને અસમ જેવા છ રાજ્યોમાં સ્થળો પસંદ કર્યા છે. આમાંથી આંધ્રપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રમાં ૧.૫-૧.૫ GW ના પ્રોજેક્ટ્સ માટે પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ પણ મળી ગઈ છે.
કંપનીએ વીજ વેચાણ માટે કરારો (PPA) પણ શરૂ કરી દીધા છે, જેમાં ઉત્તર પ્રદેશ સાથે ૧,૨૫૦ MW અને અસમ સાથે ૫૦૦ MW ના કરાર થઈ ચૂક્યા છે. ૨૦૩૦ સુધીમાં અદાણી ગ્રીન પોતાની કુલ ગ્રીન એનર્જી ક્ષમતા ૫૦ GW પર પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.
મજબૂત નાણાકીય સ્થિતિ
કંપનીના બિઝનેસમાં સતત વૃદ્ધિ જોવા મળી રહી છે. અદાણી ગ્રીનને આશા છે કે તેનો ઓપરેટિંગ રન-રેટ EBITDA વધીને રૂ. ૨૧,૦૦૦ કરોડ સુધી પહોંચી જશે. તાજેતરના ત્રિમાસિક ગાળામાં કંપનીની આવકમાં ૧૬.૬% નો વધારો થયો છે અને ચોખ્ખો નફો વધારા સાથે રૂ. ૯૮૩ કરોડ નોંધાયો છે, જે કંપનીની નાણાકીય શક્તિ દર્શાવે છે.
૨. ટાટા પાવર: ૨,૮૦૦ MW ની હાઇડ્રો વ્યૂહરચના
ટાટા પાવર માટે પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ એ તેના ક્લીન એનર્જી મિશનનો મજબૂત સ્તંભ છે. મહારાષ્ટ્રના પશ્ચિમ ઘાટ વિસ્તારમાં કંપની પાસે ભૌગોલિક રીતે ખૂબ જ અનુકૂળ સ્થળો અને જૂનો અનુભવ ઉપલબ્ધ છે, જેનો તે પૂરેપૂરો લાભ ઉઠાવી રહી છે.
મહારાષ્ટ્રમાં રૂ. ૧૩,૦૦૦ કરોડનું વિશાળ આયોજન
ટાટા પાવરે મહારાષ્ટ્ર સરકાર સાથે એક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી કરાર (MoU) કર્યો છે. આ હેઠળ કંપની મહારાષ્ટ્રમાં રૂ. ૧૩,૦૦૦ કરોડના અંદાજિત રોકાણ સાથે ૨,૮૦૦ MW ના બે મોટા પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ વિકસાવી રહી છે. ૨૦૪૫ સુધીમાં ‘નેટ-ઝીરો’ કાર્બન ઉત્સર્જન મેળવવાના લક્ષ્યમાં આ પ્રોજેક્ટ્સ મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
પ્રોજેક્ટ્સની વિગત જોઈએ તો, ૧,૦૦૦ MW ના ભીવપુરી PSP પ્રોજેક્ટને તમામ પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ મળી ગઈ છે અને તે ૨૦૨૯ સુધીમાં શરૂ થઈ જશે. આમાંથી ૩૩૦ MW વીજળી SECI ના ટેન્ડર દ્વારા વેચવામાં આવશે, જ્યારે બાકીની ૬૭૦ MW વીજળી માટે ટાટા સ્ટીલ અને સિમેન્ટ ઉત્પાદકો જેવા મોટા ઔદ્યોગિક ગ્રાહકો સાથે વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. આ ઉપરાંત, ૧,૮૦૦ MW ના શિરાવટા પ્રોજેક્ટનું કામ પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.
ટાટા પાવર ભારત ઉપરાંત ભૂતાનમાં પણ ડ્રુક ગ્રીન પાવર કોર્પોરેશન સાથે મળીને ૧,૮૦૦ MW નો જેરી પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ વિકસાવવાની યોજના પર કામ કરી રહી છે. નાણાકીય રીતે પણ ટાટા પાવરે તેના નફામાં સતત ૨૭મા ક્વાર્ટરમાં વૃદ્ધિ નોંધાવીને પોતાની મજબૂતી સાબિત કરી છે.
૩. JSW એનર્જી: ૮૦ GWh ની પાઇપલાઇનનું માસ્ટરપ્લાન
JSW એનર્જી પમ્પ્ડ સ્ટોરેજને દેશની ગ્રીડ સ્થિરતા માટે સૌથી ઉત્તમ અને લાંબા ગાળાનો સ્ટોરેજ ઉપાય માને છે. કંપનીએ ૨૦૩૦ સુધીમાં પમ્પ્ડ હાઇડ્રો અને બેટરી સ્ટોરેજ મળીને કુલ ૪૦ GWh ની સંગ્રહ ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.
કંપનીએ હાલમાં જ ૨૯.૬ GWh જેટલી એનર્જી સ્ટોરેજ ક્ષમતા સુરક્ષિત કરી લીધી છે, જેમાં ૨૬.૪ GWh ક્ષમતા માત્ર પમ્પ્ડ હાઇડ્રો સ્ટોરેજની છે.
૩,૦૦૦ MW ના પમ્પ્ડ હાઇડ્રો પ્રોજેક્ટ્સ પર ઝડપી કામગીરી
હાલમાં JSW એનર્જીના ૩,૦૦૦ MW ના બે મોટા ગ્રીનફિલ્ડ પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ ચાલી રહ્યું છે: ૧. ભવાલી પ્રોજેક્ટ (મહારાષ્ટ્ર): ૧,૫૦૦ MW નો આ પ્રોજેક્ટ ૨૦૩૦ સુધીમાં પૂર્ણ કરવાનો ધ્યેય છે, જેને જુલાઈ ૨૦૨૬ માં તમામ મહત્વની પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ મળી ગઈ છે. ૨. કાંધુઆરા પ્રોજેક્ટ (ઉત્તર પ્રદેશ): ૧,૫૦૦ MW ક્ષમતા ધરાવતો આ પ્રોજેક્ટ ૨૦૩૧ સુધીમાં પૂર્ણ થશે, જ્યાં હાલ ઇલેક્ટ્રોમેકેનિકલ કામગીરી ચાલી રહી છે.
