બ્રહ્મપુત્રા પર ચીનનો નવો મેગા-ડૅમ: ભારતની સરહદ નજીક ચીનના આ પગલાથી શા માટે વધ્યું તણાવ?
ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં સરહદી વિવાદો તો વર્ષોથી ચાલી રહ્યા છે, પરંતુ હવે ચીને એક નવી અને વધુ ખતરનાક રણનીતિ અપનાવી છે. ચીને તિબેટમાં યાલુંગ ત્સાગ્પો નદી (જે ભારતમાં પ્રવેશ્યા પછી બ્રહ્મપુત્રા તરીકે ઓળખાય છે) પર એક વિશાળ હાઈડ્રો-ઈલેક્ટ્રિક ડૅમ બનાવવાનું કામ શરૂ કરી દીધું છે. આ ડૅમ ભારતની સરહદથી માત્ર 50 કિલોમીટર દૂર આવેલો છે. સેટેલાઇટ ઈમેજરી દ્વારા મળેલા આ સંકેતોએ દિલ્હીની ચિંતાઓમાં મોટો વધારો કર્યો છે. શું આ માત્ર વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટેનો પ્રોજેક્ટ છે કે પછી ભારત વિરુદ્ધનું કોઈ મોટું કાવતરું? ચાલો વિગતવાર સમજીએ.
ભારત માટે ભૌગોલિક અને વ્યૂહાત્મક ખતરો
યાલુંગ ત્સાગ્પો નદી તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળીને અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશ કરે છે, જ્યાં તેને ‘સિયાંગ’ નદી કહેવામાં આવે છે અને આગળ જતાં તે આસામમાં ‘બ્રહ્મપુત્રા’ નદી બને છે. લાખો ભારતીયો માટે આ નદી માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી, પણ જીવનરેખા છે.
નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે જો નદીના ઉપરના પ્રવાહ પર આટલો મોટો ડૅમ બાંધવામાં આવે, તો તે નદીના કુદરતી પ્રવાહને સંપૂર્ણપણે બદલી શકે છે. આ માત્ર પર્યાવરણીય સમસ્યા નથી, પરંતુ તે એક વ્યૂહાત્મક ખતરો પણ છે. વિવાદની સ્થિતિમાં ચીન આ ડૅમનો ઉપયોગ ‘વોટર વેપન’ (પાણીના હથિયાર) તરીકે કરી શકે છે. ચીન જ્યારે ઇચ્છે ત્યારે પાણીના પ્રવાહને રોકી શકે છે અથવા તો અચાનક છોડીને નીચાણવાળા ભારતીય વિસ્તારોમાં વિનાશક પૂર લાવી શકે છે.
સરકારની નજર અને રાજદ્વારી સ્તરે પ્રયાસો
કેન્દ્ર સરકાર આ મેગા-પ્રોજેક્ટ પર ખૂબ જ બારીકાઈથી નજર રાખી રહી છે. સંસદમાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં વિદેશ મંત્રાલયના રાજ્યમંત્રી કીર્તિ વર્ધન સિંહે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, ભારત સરકાર ચીનના આ પગલાથી વાકેફ છે અને વર્ષોથી તેના પર નજર રાખી રહી છે.
ભારતે આ અંગે ચીન સામે સત્તાવાર ચેનલો દ્વારા અનેકવાર પોતાની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી છે. એટલું જ નહીં, જુલાઈ 2025માં જ્યારે વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર ચીનની મુલાકાતે ગયા હતા, ત્યારે પણ આ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. ભારત અને ચીન વચ્ચે ‘એક્સપર્ટ લેવલ મિકેનિઝમ’ (2006માં સ્થપાયેલું) છે, જેના દ્વારા સરહદ પારની નદીઓ અંગે ચર્ચા કરવામાં આવે છે, પરંતુ ચીનનું વલણ હજુ પણ શંકાસ્પદ રહ્યું છે.
ચીનનો દાવો અને ભારતનો ડર
બીજિંગનો સત્તાવાર તર્ક એવો છે કે તેઓ આ ડૅમ માત્ર જળવિદ્યુત (વીજળી) ઉત્પન્ન કરવાના હેતુથી બનાવી રહ્યા છે અને તેનાથી ભારતને કોઈ નુકસાન નહીં થાય. જોકે, નવી દિલ્હી કોઈ પણ પ્રકારનું જોખમ લેવા તૈયાર નથી. ચીન અગાઉ પણ મેકોંગ નદીના મામલે આ જ પ્રકારની વ્યૂહરચના અપનાવી ચૂક્યું છે, જ્યાં તેમણે નદીના પ્રવાહને પોતાના ફાયદા માટે નિયંત્રિત કર્યો છે, જેના કારણે અન્ય દેશોને નુકસાન વેઠવું પડ્યું છે.
નિષ્ણાતો કહે છે કે આ ડૅમ પ્રોજેક્ટ માત્ર વીજળી માટે નથી, પરંતુ તે ચીનની એ વિસ્તરણવાદી નીતિનો ભાગ છે જેના દ્વારા તેઓ હિમાલયની આસપાસના સંસાધનો પર સંપૂર્ણ કબજો જમાવવા માંગે છે. આ ડૅમ બની ગયા પછી, નીચેના વિસ્તારોમાં પૂરનું સ્વરૂપ અનિશ્ચિત બની જશે, જે આસામ અને અરુણાચલ પ્રદેશના ખેડૂતો અને લોકો માટે ભારે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
પૂરના પેટર્નમાં ફેરફાર અને પર્યાવરણીય અસર
બ્રહ્મપુત્રા નદી માત્ર પાણી જ નથી લાવતી, પણ પોતાની સાથે કાંપ પણ લાવે છે, જે આસામના ફળદ્રુપ મેદાનો માટે જરૂરી છે. જો ડૅમ દ્વારા પાણીનું નિયંત્રણ થશે, તો જૈવવિવિધતા અને નદીના નિવસનતંત્ર (Ecosystem) પર ગંભીર અસર પડશે. નદીના નીચેના ભાગમાં પાણીની અછત કે અચાનક આવતું પૂર એ એક કાયમી ભય બની રહેશે.
