મેન્યુઅલ ટાઇપિંગ શક્ય છતાં ઓટો-કરેક્ટ પર કેમ લગાવાયો કાપ? ટેક ગાયન્ટ એપલ અને ગૂગલ સામે સગવડ વિરુદ્ધ વિવાદ
દુનિયાભરમાં કરોડો યુઝર્સ ધરાવતી દિગ્ગજ ટેક કંપની એપલના આઇફોન (iPhone) ના કીબોર્ડમાં આશરે ૧,૦૦૦,૦૦૦ (એક લાખ) જેટલા શબ્દો અને શબ્દસમૂહોની એક અત્યંત ગુપ્ત તથા અપ્રગટ યાદી હોવાનો ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે. આ ગુપ્ત યાદીના કારણે કીબોર્ડ ઓટો-કરેક્ટ, પ્રિડિક્ટિવ ટેક્સ્ટ અને સ્વાઇપ ટાઇપિંગ ફંક્શન દરમિયાન અમુક ખાસ શબ્દો સજેશનમાં દેખાતા નથી. વૈશ્વિક સમાચાર સંસ્થા રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, આ યાદીમાં માત્ર અશ્લીલ કે અપમાનજનક શબ્દો જ નહીં, પરંતુ રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ ગણાતા અનેક મહત્વપૂર્ણ શબ્દસમૂહોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
અત્યંત આશ્ચર્યજનક બાબત એ સામે આવી છે કે સ્વાઇપ ટાઇપિંગ કરતી વખતે ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીના હિન્દીમાં લખેલા નામો પણ ઓટો સજેશનમાં દેખાતા નથી. જોકે, ટેક નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર આ કોઈ ઔપચારિક કે કાયમી પ્રતિબંધ નથી. આઇફોન યુઝર્સ પોતાના મેસેજ કે ઈમેલમાં આ શબ્દો મેન્યુઅલી ટાઈપ કરીને મોકલી જ શકે છે, પરંતુ ઓટો-સજેશનમાંથી તેને દૂર રાખવાના કારણે મોટી ટેક કંપનીઓની પારદર્શિતા અને રીતરસમો પર ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે.
સંશોધકનો ખુલાસો અને વૈશ્વિક શબ્દોની યાદી
આ ગુપ્ત યાદીને શોધી કાઢનારા જાણીતા સુરક્ષા સંશોધક ડેરેક કૌફમેને તેને ડિજિટલ સેન્સરશિપનું એક હળવું પણ ખતરનાક સ્વરૂપ ગણાવ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે એપલ જેવી વૈશ્વિક સ્તરે પ્રભાવ ધરાવતી મોટી કંપનીના કીબોર્ડમાં કરાયેલા નાનામાં નાના ફેરફારો પણ કરોડો યુઝર્સના દૈનિક સંચાર પર ખૂબ મોટી અસર પહોંચાડે છે.
અભ્યાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું છે કે આ યાદીમાં અપશબ્દો, ડ્રગ્સ સાથે જોડાયેલા શબ્દો, હિંસક બાબતો ઉપરાંત વૈશ્વિક રાજકારણને લગતા ચોક્કસ શબ્દો સામેલ છે. જેમાં યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે “ડિક્ટેટર ટ્રમ્પ” અને ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ જો બિડેન માટે “સ્લીપી જો” જેવા શબ્દસમૂહોનો સમાવેશ થાય છે. આ સિવાય “જમણેરી ષડયંત્ર,” “તિબેટીયન સ્વતંત્રતા,” અને “યુનાઇટેડ આયર્લેન્ડ” જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓને પણ સજેસ્ટિવ કીબોર્ડની યાદીમાંથી બાકાત રખાયા છે. આ જ પ્રકારની યાદીઓ અન્ય ભાષાઓમાં પણ સક્રિય છે, જેમ કે ફ્રેન્ચ ભાષામાં “ઇમિગ્રેશન ખૂબ વધારે” અને હિબ્રુમાં “કબજે કરેલા પ્રદેશો” જેવા વાક્યો સ્વાઇપ ટાઇપિંગમાં સજેસ્ટ થતા નથી.
અસંગતતાઓ અને શોધ પ્રક્રિયા
કીબોર્ડમાં રહેલી આ સિસ્ટમમાં અનેક પ્રકારની તાર્કિક અસંગતતાઓ પણ સામે આવી છે. કૌફમેનના મતે, એપલનો પ્રાથમિક હેતુ લોકોને આકસ્મિક રીતે અશ્લીલ કે ઉશ્કેરણીજનક સંદેશાઓ ટાઇપ કરતા રોકવાનો હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના નિયમો સ્પષ્ટ નથી. ઉદાહરણ તરીકે, અંગ્રેજી શબ્દ “સ્મટ” (અશ્લીલ સામગ્રી) માટે કીબોર્ડ “રીડ સ્મટ” લખવાનું સજેસ્ટ કરે છે, પરંતુ “રીડ ગે સ્મટ” લખવા પર કોઈ સમર્થન આપતું નથી.
ડેરેક કૌફમેને સપ્ટેમ્બર મહિનામાં આ ટેકનિકલ ખામી નોંધી હતી જ્યારે સ્વાઇપ ટાઇપિંગ દરમિયાન કીબોર્ડ “બેડ બોય” અને “વ્હાઇટ મેન” જેવા શબ્દો પર અટકી જતું હતું, જ્યારે “બેડ ગર્લ” કે “બ્લેક મેન” સરળતાથી ટાઇપ થઈ જતા હતા. આ વિસંગતતા બાદ તેમણે OpenAI ના કોડેક્સ અને એન્થ્રોપિકના ક્લાઉડ કોડ જેવા અત્યાધુનિક AI સાધનોનો ઉપયોગ કરીને iOS ઓપરેટિંગ સિસ્ટમની આંતરિક તપાસ કરી હતી, જ્યાં તેમને આ ૧ લાખ શબ્દોની હિડન ફાઇલ મળી આવી હતી.
એન્જિનિયરોનું સમર્થન અને ભૂતકાળના વિવાદો
ટોલોમો સાયબર સિક્યુરિટી કંપનીના જાણીતા એન્જિનિયર મેટ સુઇચે પણ આ તારણોને સ્વતંત્ર રીતે ચકાસીને પુષ્ટિ આપી છે. તેમણે કૌફમેનની ફાઇલને એપલના આંતરિક ડેટા સાથે સરખાવીને જોયું કે આ સિસ્ટમ સિસ્ટમમાં ઘણા વર્ષોથી અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે દર્શાવે છે કે યુઝર્સના મેસેજિંગ ફીચર્સ લાંબા સમયથી પરોક્ષ રીતે ફિલ્ટર થઈ રહ્યા છે.
ટેક જગતમાં આવા વિવાદો નવા નથી. આ જ અઠવાડિયે નોર્વેના એક સિસ્ટમ એડમિનિસ્ટ્રેટરે પણ કીબોર્ડમાંથી “અલ-કાયદા” અને “ઓશવિટ્ઝ” જેવા શબ્દોની યાદી શોધી હતી. અગાઉ ગૂગલ પણ તેના સ્વતઃ-પૂર્ણ (Auto-complete) સજેશન્સ માટે કાનૂની મુકદ્દમાનો સામનો કરી ચૂક્યું છે, જ્યારે એપલમાં “જાતિવાદી” ટાઇપ કરવા પર થોડી ક્ષણો માટે સ્ક્રીન પર “ટ્રમ્પ” દેખાવાની ટેકનિકલ ભૂલ સામે આવી હતી. આ તાજી શોધી કીબોર્ડ સજેશન અને ડિજિટલ સ્વતંત્રતા વચ્ચેના સંતુલન પર મોટો પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકે છે.
