દિવાળી પહેલા દિલ્હીમાં શ્વાસ લેવો મુશ્કેલ! કડક આદેશોથી કશું નહીં થાય: CJI સૂર્યા કાંતનું મોટું નિવેદન
દિલ્હી અને તેની આસપાસના રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર (NCR)માં દર વર્ષે શિયાળાની શરૂઆત સાથે જ વાયુ પ્રદૂષણની સમસ્યા અત્યંત ગંભીર રૂપ ધારણ કરી લે છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં દિલ્હીના વ્યાપક પ્રદૂષણ મુદ્દે હાથ ધરાયેલી સુનાવણી દરમિયાન ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યા કાંતે રાજ્ય સરકારો અને તંત્ર દ્વારા કરવામાં આવતા પરંપરાગત ઉપાયો પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું કે વાહનો પર પ્રતિબંધ અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ પર રોક જેવા પગલાં હવે જૂના થઈ ચૂક્યા છે અને તે પ્રદૂષણ નિવારણમાં નિષ્ફળ નિવડ્યા છે.
હવાની ગુણવત્તા ખાડે જવાથી નાગરિકોના આરોગ્ય પર જે વિપરીત અસર પડી રહી છે, તેને લઈને ન્યાયાલયે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે અને પ્રદૂષણ મુક્ત કરવા માટે આત્યંતિક નહિ પરંતુ વ્યવહારુ ઉકેલો શોધવા પર ભાર મૂક્યો છે.
વાહનો અને બાંધકામ પરના પ્રતિબંધોની અસફળતા
અદાલતમાં સુનાવણી દરમિયાન ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યા કાંતે જણાવ્યું હતું કે જ્યારે પણ વાયુ પ્રદૂષણ ‘ગંભીર’ શ્રેણીમાં પહોંચે છે, ત્યારે તંત્ર દ્વારા તાત્કાલિક ધોરણે વાહનોની અવરજવર અને નિર્માણ કાર્ય પર અંકુશ લગાવી દેવામાં આવે છે. આ પ્રકારની “ફાયરફાઇટર” (તાત્કાલિક આગ હોલવવાની) પદ્ધતિઓ હવે જૂની અને બિનઅસરકારક સાબિત થઈ રહી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે કેવળ કાગળ પર કે કોર્ટના આદેશથી પ્રતિબંધો લાદવાથી સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ આવતો નથી. ચીફ જસ્ટિસે એ બાબત તરફ પણ ઈશારો કર્યો હતો કે અદાલત જેટલા વધુ કડક આદેશો બહાર પાડે છે, લોકો દ્વારા તેનો ભંગ કરવાની પ્રવૃત્તિ એટલી જ વધતી જાય છે. પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે કાયદાકીય કડકતા સાથે શાસકીય સંવેદનશીલતા અને વ્યવહારુ અમલીકરણ વધુ જરૂરી છે.
દિલ્હીની હવાની સ્થિતિ: દરરોજ ૩૦ સિગરેટ પીવા સમાન દાનવ
સુનાવણી દરમિયાન અદાલતને સહયોગ આપી રહેલા એમિકસ ક્યુરી (જેષ્ઠ એડવોકેટ અપરાજિતા સિંહ) એ દિલ્હીના એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) અંગે ભયાનક આંકડા રજૂ કર્યા હતા. દિલ્હીનો AQI ૪૦૦ ને પાર કરી ગયો છે, જે આરોગ્ય માટે અત્યંત જોખમી અને ‘સીવિયર’ (અતિ ગંભીર) શ્રેણીમાં આવે છે.
એમિકસ ક્યુરીએ દિલ્હીની ઝેરી હવાની તુલના કરતા જણાવ્યું કે હાલમાં રાજધાનીમાં શ્વાસ લેવો એ રોજના ૩૦ સિગરેટ પીવા સમાન છે. આ પ્રદૂષિત હવા માત્ર પુખ્ત વયના લોકોને જ નહીં પરંતુ નાના બાળકોના ફેફસાંને પણ કાયમી નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. બાળકોના ભવિષ્ય અને સ્વાસ્થ્ય પર પડી રહેલી આ ગંભીર અસર અંગે ન્યાયાલયે અત્યંત ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
પ્રદૂષણના મુખ્ય કારણો: વાહન વ્યવહાર અને પરાળ સળગાવવાની સમસ્યા
અદાલત સમક્ષ એવું રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું કે સ્થાનિક સ્તરે થતા પ્રદૂષણમાં વાહન વ્યવહાર (ટ્રાન્સપોર્ટ) એ સૌથી મોટો ફાળો આપનારું પરિબળ છે. પરાળ (Stubble burning) સળગાવવાથી ઉત્પન્ન થતો ધુમાડો દિલ્હીની પહેલેથી જ પ્રદૂષિત હવામાં ઉમેરો કરીને સ્થિતિને વધુ વિસ્ફોટક બનાવે છે. પરાળની ટકાવારી ચોક્કસ સમયે વધે-ઘટે છે, પરંતુ વાહનોનું ઉત્સર્જન, ઉર્જાનો વપરાશ અને કચરો સળગાવવાની પ્રવૃત્તિ આખા વર્ષ દરમિયાન સ્થાનિક પ્રદૂષણને પ્રોત્સાહન આપે છે.
ખેડૂતો દ્વારા પરાળ સળગાવવાના મુદ્દા પર ચર્ચા કરતા સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે માત્ર ખેડૂતોને યંત્રો (મશીનરી) પૂરી પાડવાથી આ સમસ્યા ઉકેલાશે નહીં. નાના ખેડૂતો માટે તે મશીનો ચલાવવાનું બળતણ (ડીઝલ) પોષાય તેમ નથી, અને ઘણા મશીનો નાની જમીન ધરાવતા ખેડૂતો માટે ઉપયોગી પણ નથી.
ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાહચી અને સીજેઆઈએ સૂચવ્યું કે સરકાર ખેડૂતો પાસેથી પરાળની ખરીદી માટે અગાઉથી નિશ્ચિત ભાવ (Procurement rate) જાહેર કરે. આ સિવાય, ખેડૂતોને મોંઘા સાધનો ખરીદવા મજબૂર કરવાના બદલે ગ્રામ પંચાયત સ્તરે જ સાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવા જોઈએ. ખેડૂતોને કચરા અથવા પરાળનું આર્થિક મૂલ્ય સમજાય તો તેઓ તેને સળગાવવાને બદલે વેચવા માટે પ્રોત્સાહિત થશે.
સરકારનો પક્ષ અને ભૌગોલિક પરિબળો
કેન્દ્ર સરકાર વતી એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ ભાટીએ કોર્ટને વિગતો આપતા જણાવ્યું હતું કે પ્રદૂષણ રોકવા માટે ઘણા સુધારાત્મક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. દિલ્હીમાં અત્યારે કોઈ પણ ઉદ્યોગ અસ્વચ્છ કે ઝેરી બળતણ પર ચાલી રહ્યો નથી અને ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP) ના તમામ તબક્કાઓ યોગ્ય રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યા છે.
તેમણે દિલ્હીની વિશિષ્ટ ભૌગોલિક સ્થિતિ (Geographical location) ને પણ જવાબદાર ગણાવી હતી. શિયાળાની ઋતુમાં હવાનું દબાણ અને પવનની ગતિ ઓછી હોવાને કારણે પ્રદૂષકો વાતાવરણમાં બહાર ફેંકાવવાને બદલે દિલ્હીની ઉપર જ જમા રહે છે (ટ્રેપ થઈ જાય છે). સરકારે અદાલત સમક્ષ લાંબા ગાળાના આયોજનનો ચાર્ટ રજૂ કરવાની ઓફર પણ કરી હતી.
દિવાળીની ઉજવણી, સંસ્કૃતિ અને સામાજિક જવાબદારી
દિવાળીના તહેવારના સંદર્ભમાં વાત કરતા ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યા કાંતે સમાજને પોતાની મૂળ સંસ્કૃતિ તરફ પાછા ફરવાની અપીલ કરી હતી. તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો કે, “આપણે આપણી મૂળ સંસ્કૃતિ તરફ પાછા કેમ ન જઈ શકીએ?” તેમણે લોકોને આડંબર અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠા (Social status) બતાવવા માટે મોટા પાયે ફટાકડા ફોડીને પ્રદૂષણ વધારવાના બદલે પરંપરાગત રીતે માટીના દિવડા (દીયા) પ્રગટાવીને દિવાળી ઉજવવા આગ્રહ કર્યો હતો.
કોર્ટે એ વાતની પણ નોંધ લીધી હતી કે તહેવારોનો સમય ગરીબ અને નાના વેપારીઓ માટે રોજીરોટી મેળવવાનો મહત્વનો સમય હોય છે. તેથી, જે લોકો આર્થિક રીતે સક્ષમ છે તેમણે શોખ કે પ્રતિષ્ઠા ખાતર પ્રદૂષણ ફેલાવતી પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રહેવું જોઈએ. જસ્ટિસ બાહચીએ સૂચવ્યું કે દિવાળીના વિવિધ કાર્યક્રમો દરમિયાન જ પ્રદૂષણ અંગેની જાગૃતિ ફેલાવવામાં આવે તો તે એક સંતુલિત અને અસરકારક પ્રયાસ બની શકે છે.
આ વૈજ્ઞાનિક આધાર વગર નિર્ણયો નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અંગેની કોઈ વ્યક્તિગત વાતો, કલ્પનાઓ કે માત્ર મૌખિક દલીલોના આધારે નિર્ણયો નહીં લે. અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે જ્યાં સુધી કોઈ પીઅર-રિવ્યૂડ (વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રમાણિત) સંશોધન અથવા નક્કર પુરાવા રજૂ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી કોર્ટ હાલની અમલી ‘ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન’ (GRAP) ની ફ્રેમવર્ક અનુસાર જ આગળ વધશે.
