દુનિયાના આ દેશો પાસે છે ઈરાનની તેલની કમાણી, ચીનથી લઈને કતાર સુધી ફસાયા છે અબજો ડોલર!
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને અર્થશાસ્ત્રની રમતમાં ક્યારેક પૈસા માત્ર લેવડ-દેવડનું સાધન નથી હોતા, પરંતુ એક ‘હથિયાર’ બની જાય છે. ઈરાનના કિસ્સામાં પણ આવું જ થઈ રહ્યું છે. તાજેતરમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી 21 કલાક લાંબી શાંતિ વાર્તામાં તેહરાને (ઈરાનની રાજધાની) વોશિંગ્ટન સમક્ષ જે બે મુખ્ય શરતો મૂકી, તેમાંની એકે દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ઈરાને સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે જો વાતચીતને આગળ વધારવી હોય, તો દુનિયાના અલગ-અલગ દેશોમાં ફસાયેલા તેના 100 અબજ ડોલર (લગભગ ₹9 લાખ કરોડ) ને તરત જ ‘અનફ્રીઝ’ (Unfreeze) કરવામાં આવે.
આ કોઈ નાની રકમ નથી. આ ઈરાનની પોતાની મહેનત અને તેલ વેચીને કરેલી કમાણી છે, જે આજે તેના કામમાં આવી રહી નથી. ચાલો ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ કે આખરે ઈરાનના આટલા બધા પૈસા ક્યાં અને કેમ ફસાયેલા છે.
ઈરાનના પૈસા ‘ફ્રીઝ’ થવાની વાર્તા શું છે?
ઈરાનના ફંડ ફ્રીઝ થવાનો સિલસિલો આજનો નથી. તેના મૂળ 1979ની ઈસ્લામી ક્રાંતિ અને તેહરાનમાં અમેરિકી દૂતાવાસ સંકટ સાથે જોડાયેલા છે, જ્યારે બંને દેશોના સંબંધોમાં કડવાશની શરૂઆત થઈ હતી.
સમય જતાં, ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને મિસાઈલ પરીક્ષણોને લઈને પશ્ચિમી દેશોની ચિંતા વધી. અમેરિકા અને યુરોપે ઈરાન પર અનેક આર્થિક પ્રતિબંધો લાદી દીધા. પરંતુ સૌથી મોટો ફટકો 2018 માં લાગ્યો, જ્યારે તત્કાલીન અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે (Donald Trump) પરમાણુ સમજૂતીમાંથી હાથ ખેંચી લીધા અને ઈરાન પર અત્યાર સુધીના સૌથી કડક પ્રતિબંધો લાદ્યા. આ પ્રતિબંધોનું પરિણામ એ આવ્યું કે જે દેશોએ ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદ્યું હતું, તેઓ ઈરાનને તેની ચુકવણી ન કરી શક્યા અને પૈસા વિદેશી બેંકોમાં જ ‘બ્લોક’ થઈ ગયા.
તિજોરીની ચાવી કોની પાસે? ક્યાં-ક્યાં ફસાયેલા છે પૈસા?
ઈરાનનું આ અબજો ડોલરનું ફંડ કોઈ એક જગ્યાએ નથી, પરંતુ દુનિયાના અલગ-અલગ ખૂણામાં વહેંચાયેલું છે:
| દેશ/વિસ્તાર | ફસાયેલી અંદાજિત રકમ |
| ચીન | લગભગ $20 અબજ (₹1.8 લાખ કરોડ) |
| ઇરાક | આશરે $6 અબજ (₹54 હજાર કરોડ) |
| કતાર | આશરે $6 અબજ (₹54 હજાર કરોડ) |
| અમેરિકા | આશરે $2 અબજ (₹18 હજાર કરોડ) |
| યુરોપ | લગભગ $1.6 અબજ (₹14.4 હજાર કરોડ) |
| જાપાન | આશરે $1.5 અબજ (₹13.5 હજાર કરોડ) |
કતારના $6 અબજ અને ‘કેદી સમજૂતી’નો વિવાદ
ઈરાનના ફસાયેલા પૈસામાં સૌથી વધુ ચર્ચા કતારમાં રાખેલા $6 અબજ ની થાય છે. વાસ્તવમાં, આ પૈસા પહેલા દક્ષિણ કોરિયાની બેંકોમાં હતા. વર્ષ 2023 માં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે એક ‘કેદી સમજૂતી’ થઈ, જેના હેઠળ આ પૈસા કતારની બેંકમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા જેથી ઈરાન તેનો ઉપયોગ માત્ર માનવીય જરૂરિયાતો (દવા અને ખોરાક) માટે કરી શકે. પરંતુ, મધ્ય-પૂર્વમાં તણાવ વધતા અમેરિકાએ ફરીથી આ ફંડ પર રોક લગાવી દીધી.
ઈરાન માટે આ પૈસા કેમ ‘ઓક્સિજન’ સમાન છે?
ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા હાલમાં ખૂબ જ મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે. જો આ ₹9 લાખ કરોડ ઈરાનને મળી જાય, તો:
-
મોંઘવારી પર લગામ: ખોરાક અને જરૂરી દવાઓની અછત દૂર થશે.
-
કરન્સીને ટેકો: વિદેશી મુદ્રા ભંડાર વધવાથી પડતા ‘રિયાલ’ ને સ્થિરતા મળશે.
-
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: અટકેલા મોટા પ્રોજેક્ટ્સ અને ઉદ્યોગોમાં રોકાણ શરૂ થઈ શકશે.
કૂટનીતિના ટેબલ પર ‘ઈરાનની શરતો’
ઈરાની સંસદના સ્પીકર મોહમ્મદ બઘેર ગાલબાફે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે આ માત્ર આર્થિક મુદ્દો નથી રહ્યો. ઈરાન તેને કૂટનીતિક સોદાબાજી તરીકે વાપરી રહ્યું છે. તેમની માંગ સ્પષ્ટ છે:
-
લેબનોન પર ઈઝરાયેલના હુમલાઓ પર તાત્કાલિક રોક (સીઝફાયર).
-
ફ્રીઝ કરાયેલા ફંડ્સને કોઈ પણ શરત વગર મુક્ત કરવા.
ઈરાનનો સંદેશ સાફ છે—પૈસા અને સુરક્ષા વગર કોઈ પણ વાતચીત નકામી છે.
