અમેરિકા કરારનું સન્માન કરે: ઈરાનના વિદેશમંત્રી અરાઘચીની સ્પષ્ટ વાત, BRICSમાં કૂટનીતિ અને સંવાદ પર ભાર
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા તણાવ અને સૈન્ય સંઘર્ષની વચ્ચે ઈરાનના વિદેશમંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ BRICSના મંચ પરથી મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે. અરાઘચીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે ઈરાન કૂટનીતિ અને વાતચીતના માર્ગમાં વિશ્વાસ રાખે છે, પરંતુ કોઈ પણ કરારના એકતરફી ઉલ્લંઘનને સ્વીકારી શકાય નહીં. તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને પણ અમેરિકાની આક્રમક નીતિઓને રોકવા માટે રચનાત્મક ભૂમિકા ભજવવાની અપીલ કરી છે.
BRICS શિખર સંમેલનમાં ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન ઉપરાંત વિદેશમંત્રી અબ્બાસ અરાઘચી પણ હાજર રહ્યા હતા. આ દરમિયાન ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને તેને રોકવામાં ભારત તથા BRICS દેશો શું ભૂમિકા ભજવી શકે તે અંગે તેમની સાથે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. તેના જવાબમાં અરાઘચીએ જણાવ્યું કે વર્તમાન પરિસ્થિતિનો ઉકેલ સૈન્ય કાર્યવાહીથી નહીં પરંતુ સંવાદ અને રાજદ્વારી પ્રયાસોથી જ શક્ય છે.
કૂટનીતિમાં વિશ્વાસ, પરંતુ કરારના ભંગ સામે વાંધો
અરાઘચીના જણાવ્યા અનુસાર ઈરાન હજુ પણ કૂટનીતિને મહત્વ આપે છે અને સમસ્યાઓનો ઉકેલ વાતચીત દ્વારા લાવવા માટે તૈયાર છે. જોકે, તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે કૂટનીતિ ત્યારે જ સફળ બની શકે જ્યારે બંને પક્ષો પોતાના કરારો અને જવાબદારીઓનું પાલન કરે.
ઈરાનના વિદેશમંત્રીએ જણાવ્યું કે અમેરિકા તરફથી કરવામાં આવતી આક્રમક કાર્યવાહી રોકવા માટે સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે સક્રિય અને રચનાત્મક ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ. તેમના મતે, માત્ર નિવેદનો આપવા કરતાં વિશ્વના દેશોએ તણાવ ઘટાડવા માટે વ્યવહારુ પ્રયાસો કરવાની જરૂર છે.
અરાઘચીના નિવેદનમાં એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ પણ હતો કે ઈરાન સંવાદના દરવાજા સંપૂર્ણપણે બંધ કરવા માંગતું નથી. પરંતુ બીજી તરફ, અગાઉ થયેલા સમજૂતી કરારોનું સન્માન કરવામાં આવે તેવી તેની અપેક્ષા છે. એટલે કે, ઈરાનની નીતિમાં એક તરફ વાતચીત માટે ખુલ્લાપણું છે અને બીજી તરફ પોતાના હિતો અને કરારો અંગે કડક વલણ પણ જોવા મળી રહ્યું છે.
ટ્રમ્પને કરારનું પાલન કરવાની અપીલ
ઈરાનના વિદેશમંત્રીએ અમેરિકા અને ખાસ કરીને રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને કરારની શરતોનું સન્માન કરવાની અપીલ કરી. તેમણે કહ્યું કે બંને દેશો વચ્ચે એક મજબૂત સમજૂતીનું માળખું અસ્તિત્વમાં છે અને તેના હસ્તાક્ષરકર્તા તરીકે અમેરિકાની પણ જવાબદારી છે.
અરાઘચીના કહેવા પ્રમાણે, જો અમેરિકા કરાર હેઠળ પોતાની જવાબદારીઓનું પાલન ફરી શરૂ કરે છે, તો ઈરાન પણ પોતાની જવાબદારીઓ નિભાવવાની પ્રતિબદ્ધતા જાળવી રાખશે. આ નિવેદનથી એ સંકેત મળે છે કે ઈરાન હજુ પણ રાજદ્વારી ઉકેલ માટે કોઈ સંભાવનાને સંપૂર્ણપણે નકારી રહ્યું નથી.
આ સ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ કેવી રીતે પુનઃસ્થાપિત થઈ શકે. વર્ષોથી ચાલતા મતભેદો, પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને વિવાદ, પ્રતિબંધો અને સૈન્ય કાર્યવાહી જેવા મુદ્દાઓએ બંને દેશો વચ્ચેનું અંતર વધાર્યું છે. આવા સંજોગોમાં કોઈ પણ નવી વાતચીત શરૂ કરવી સરળ નહીં હોય, પરંતુ અરાઘચીના નિવેદનથી ઓછામાં ઓછું એટલું સ્પષ્ટ થાય છે કે ઈરાન કૂટનીતિક વિકલ્પને સંપૂર્ણપણે છોડવા તૈયાર નથી.
ભારતની ભૂમિકા કેમ મહત્વપૂર્ણ બની શકે?
ઈરાન-અમેરિકા તણાવ વચ્ચે ભારતની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ભારતના ઈરાન અને અમેરિકા બંને સાથે વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સંબંધો છે. એક તરફ ભારત અમેરિકા સાથે પોતાના સંબંધોને સતત મજબૂત કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ ઈરાન સાથે પણ ઐતિહાસિક અને વ્યાપારી સંબંધો ધરાવે છે.
ભારત લાંબા સમયથી આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદોના ઉકેલ માટે સંવાદ અને કૂટનીતિને પ્રોત્સાહન આપતું રહ્યું છે. તેથી જો ભારત તણાવ ઘટાડવા માટે કોઈ રાજદ્વારી પહેલ કરે અથવા બંને પક્ષો વચ્ચે વાતચીત માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરવામાં મદદ કરે, તો તેનું આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ વધી શકે છે.
BRICS જેવા મંચ પર ભારતની સ્થિતિ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે, કારણ કે આ સમૂહમાં વિશ્વની અનેક મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ સામેલ છે. આ દેશો વૈશ્વિક રાજકારણ અને અર્થતંત્રમાં વધી રહેલી પોતાની ભૂમિકા વચ્ચે આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષોને લઈને પણ ચર્ચા કરી રહ્યા છે.
BRICSમાં ડોલરના વિકલ્પ અંગે ચર્ચા
ઈરાનના વિદેશમંત્રી અરાઘચીએ BRICS શિખર સંમેલન દરમિયાન અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે BRICS દેશો વચ્ચેના વેપારમાં અમેરિકન ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સ્થાનિક અથવા રાષ્ટ્રીય ચલણના ઉપયોગ અંગે ગંભીર ચર્ચા થઈ.
આ મુદ્દો છેલ્લા કેટલાક સમયથી BRICSની ચર્ચામાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. વૈશ્વિક વેપારમાં અમેરિકન ડોલરની ભૂમિકા ખૂબ મોટી છે, પરંતુ કેટલાક દેશો હવે દ્વિપક્ષીય અને બહુપક્ષીય વેપારમાં પોતાની કરન્સીનો ઉપયોગ વધારવાના વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે.
અરાઘચીએ જણાવ્યું કે રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન, ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન વચ્ચે આ મુદ્દે થયેલી ચર્ચાએ વિશેષ ધ્યાન ખેંચ્યું છે.
સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર વધારવાનો વિચાર માત્ર આર્થિક મુદ્દો નથી. તેની પાછળ વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં વિવિધ દેશોની વધતી સ્વતંત્રતા અને પશ્ચિમી નાણાકીય પ્રણાલી પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની ઈચ્છા પણ જોડાયેલી છે. જોકે, આ પ્રકારના મોટા ફેરફાર માટે લાંબા ગાળાની નીતિ, મજબૂત નાણાકીય વ્યવસ્થા અને પરસ્પર વિશ્વાસની જરૂર પડશે.
મોદી અને પેઝેશ્કિયાનની મુલાકાતે વધાર્યું મહત્વ
BRICS શિખર સંમેલન દરમિયાન ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન વચ્ચે પણ દ્વિપક્ષીય બેઠક યોજાઈ. બંને નેતાઓ વચ્ચેની મુલાકાતને ભારત-ઈરાન સંબંધોની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો માત્ર રાજકીય સ્તર સુધી મર્યાદિત નથી. વેપાર, ઊર્જા, કનેક્ટિવિટી અને પ્રાદેશિક સહયોગ જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં બંને દેશોના હિતો જોડાયેલા છે. ખાસ કરીને ઈરાનમાં ભારતના કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ્સ અને મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવાના માર્ગોને કારણે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોને વ્યૂહાત્મક મહત્વ મળ્યું છે.
મોદી અને પેઝેશ્કિયાન અગાઉ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર મુલાકાત કરી ચૂક્યા છે. બંને દેશો માટે વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં એકબીજા સાથે સીધો સંવાદ જાળવી રાખવો વધુ જરૂરી બન્યો છે.
મધ્ય પૂર્વના સંકટની વૈશ્વિક અસર
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો તણાવ માત્ર બે દેશોનો પ્રશ્ન નથી. મધ્ય પૂર્વ વિશ્વની ઊર્જા વ્યવસ્થા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વિસ્તાર છે. અહીં કોઈ મોટો સૈન્ય સંઘર્ષ સર્જાય તો તેની અસર તેલના ભાવ, વૈશ્વિક વેપાર, શિપિંગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થવ્યવસ્થા પર પડી શકે છે.
આ કારણે ભારત સહિત એશિયા અને યુરોપના અનેક દેશો પણ મધ્ય પૂર્વની સ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યા છે. ઊર્જાની આયાત પર આધારિત દેશો માટે લાંબો ચાલતો સંઘર્ષ ગંભીર આર્થિક પડકાર ઊભો કરી શકે છે.
સૈન્ય સંઘર્ષ વધવાથી માનવીય સંકટ પણ સર્જાઈ શકે છે. નાગરિકોની સુરક્ષા, સ્થળાંતર અને માનવતાવાદી સહાય જેવા પ્રશ્નો વધુ ગંભીર બની શકે છે. આ કારણોસર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય માટે તણાવ ઘટાડવો અને વાતચીત માટેનું વાતાવરણ જાળવવું ખૂબ જરૂરી બની જાય છે.
BRICSની વધતી રાજદ્વારી ભૂમિકા
BRICS મૂળભૂત રીતે આર્થિક સહકાર માટે રચાયેલ મંચ તરીકે ઓળખાય છે, પરંતુ બદલાતા વૈશ્વિક રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં તેની રાજદ્વારી ભૂમિકા પણ વધી રહી છે. વિશ્વના વિવિધ વિસ્તારોના દેશો આ મંચ સાથે જોડાઈ રહ્યા છે અને વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં બહુપક્ષીયતાની વાત કરી રહ્યા છે.
ઈરાન માટે BRICS સાથેનો સંબંધ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. પશ્ચિમી પ્રતિબંધો અને અમેરિકાની નીતિઓ વચ્ચે ઈરાન એવા દેશો સાથે આર્થિક તથા રાજકીય સંબંધો મજબૂત કરવા માંગે છે, જે તેની સાથે સહકાર માટે તૈયાર હોય.
બીજી તરફ ભારત માટે પણ BRICS એક એવું મંચ છે જ્યાં તે વૈશ્વિક દક્ષિણના દેશોના મુદ્દાઓને આગળ વધારી શકે છે. ભારત સામાન્ય રીતે મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદોમાં સંતુલિત અભિગમ રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેથી ઈરાન-અમેરિકા જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દામાં ભારતની રાજદ્વારી સ્થિતિ પર વિશ્વનું ધ્યાન રહેવું સ્વાભાવિક છે.
આગળનો માર્ગ શું હોઈ શકે?
ઈરાનના વિદેશમંત્રીના નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તણાવ વચ્ચે પણ કૂટનીતિની શક્યતા સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ નથી. જોકે, કોઈ પણ પ્રકારની વાતચીત માટે બંને પક્ષો વચ્ચે વિશ્વાસ ઊભો કરવો સૌથી મોટો પડકાર રહેશે.
ઈરાન ઇચ્છે છે કે અમેરિકા અગાઉની સમજૂતી અને પોતાની જવાબદારીઓનું પાલન કરે. બીજી તરફ અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને પ્રાદેશિક નીતિઓ અંગે પોતાની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરતું રહ્યું છે. આ બંને અભિગમ વચ્ચે સમાધાન શોધવું સરળ નથી.
આ સ્થિતિમાં ભારત, BRICS અને અન્ય પ્રભાવશાળી દેશો તણાવ ઘટાડવા માટે મધ્યસ્થી અથવા રાજદ્વારી પ્રયાસોને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. જો સંવાદ માટે કોઈ નવો માર્ગ ખુલે અને બંને દેશો પોતાની સ્થિતિમાં થોડું લવચીક વલણ અપનાવે, તો ભવિષ્યમાં કોઈ સમજૂતીની સંભાવના ઊભી થઈ શકે છે.
