શું લિન્ડસે ગ્રેહામની ‘મિડલ ઈસ્ટ શાંતિ યોજના’ને કારણે ઈરાનમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે?
અમેરિકન રાજકારણમાં લિન્ડસે ગ્રેહામનું નામ એક એવા નેતા તરીકે નોંધાયેલું છે, જેઓ માત્ર રિપબ્લિકન પાર્ટીના દિગ્ગજ નેતા જ નહોતા, પરંતુ મિડલ ઈસ્ટની કૂટનીતિના સૌથી મોટા પુરસ્કર્તા પણ માનવામાં આવતા હતા. તેમના નિધન બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણના ગલિયારામાં એક મોટો સવાલ તરી રહ્યો છે—શું તેમના મૃત્યુ બાદ ઈઝરાયેલ અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે થનાર ઐતિહાસિક શાંતિ કરારનું સપનું હવે વિખેરાઈ જશે, કે પછી આ તેમણે વાવેલા બીજનું જ પરિણામ છે કે ઈરાન આજે અસહજ અનુભવી રહ્યું છે? 
શાંતિનો એક મહત્વાકાંક્ષી ખ્યાલ
લિન્ડસે ગ્રેહામ માત્ર એક સેનેટર નહોતા, તેઓ એક એવા રણનીતિકાર હતા જેઓ ઈઝરાયેલ અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે દાયકાઓથી ચાલી આવતી કડવાશને ખતમ કરી તેમને એક મંચ પર લાવવા માંગતા હતા. ‘એક્સિયોસ’ના રિપોર્ટ મુજબ, તેમણે તેમના અંતિમ સમયમાં પણ એક એવી કૂટનીતિક પહેલ (diplomatic initiative) પર કામ કર્યું હતું, જે સમગ્ર મિડલ ઈસ્ટનો નકશો બદલી શકતી હતી.
ગ્રેહામનું માનવું હતું કે ઈરાનના વધતા પ્રભાવને રોકવા માટે અમેરિકા, ઈઝરાયેલ અને સાઉદી અરેબિયાનું એક સાથે આવવું અનિવાર્ય છે. તેમની યોજનામાં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર, સાઉદી નેતૃત્વ અને ઈઝરાયેલ સાથે મળીને એક નવું સુરક્ષા અને કૂટનીતિક ગઠબંધન બનાવવાનું સામેલ હતું. તેઓ ઈચ્છતા હતા કે જાન્યુઆરીમાં નવી અમેરિકન કોંગ્રેસના શપથ લે તે પહેલાં આ ડીલ જમીની સ્તરે અમલમાં આવે, જેથી મિડલ ઈસ્ટમાં એક નવા યુગની શરૂઆત થઈ શકે.
ઈરાન કેમ બેચેન છે?
ઈરાનનો એક મોટો વર્ગ અને ત્યાંનું નેતૃત્વ લિન્ડસે ગ્રેહામની આ કૂટનીતિને પોતાના અસ્તિત્વ માટે ખતરો માને છે. ગ્રેહામનો વિઝન માત્ર વ્યાપારી સંબંધો સુધી મર્યાદિત નહોતું, પરંતુ તેઓ એક એવા પ્રાદેશિક સુરક્ષા માળખાની વાત કરી રહ્યા હતા જે ઈરાનના ‘પ્રોક્સી વોર’ અને પ્રાદેશિક દબદબાને સીમિત કરી શકે.
રસપ્રદ વાત એ છે કે મે ૨૦૨૬માં જ્યારે ગ્રેહામની ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સાથે આ મુદ્દે ચર્ચા થઈ હતી, તેના થોડા અઠવાડિયા બાદ જ ટ્રમ્પે જાહેરમાં અનેક આરબ દેશોને ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો સુધારવા માટે આહ્વાન કર્યું હતું. ગ્રેહામની સક્રિયતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે તેમણે રોન ડર્મર (નેતન્યાહુના સહયોગી) થી લઈને સાઉદી રાજદૂત રીમા બિંત બંદર અલ સઉદ અને સાઉદી વિદેશ મંત્રી ફૈસલ બિન ફરહાન સુધી સતત સંવાદ જાળવી રાખ્યો હતો.
પડકારો અને સાઉદી અરેબિયાની શરતો
શાંતિનો માર્ગ એટલો પણ સરળ નથી. સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાને હંમેશા એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઈઝરાયેલ સાથે સામાન્ય સંબંધો ત્યારે જ શક્ય છે, જ્યારે પેલેસ્ટિનિયન રાજ્યની સ્થાપનાની દિશામાં એક નક્કર અને અપરિવર્તનીય (irreversible) રસ્તો તૈયાર થાય.
બીજી તરફ, ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુનું વર્તમાન ગઠબંધન આ શરતને સ્વીકારવામાં અચકાતું રહ્યું છે. લિન્ડસે ગ્રેહામની ભૂમિકા અહીં એક ‘સેતુ’ની હતી, જે વોશિંગ્ટન, રિયાધ અને જેરુસલેમ વચ્ચેના આ ગતિરોધને ખતમ કરવા માટે દબાણ લાવવા માંગતા હતા. તેમણે પોતાની યોજના હેઠળ ઓગસ્ટમાં સાઉદી અરેબિયા અને ઈઝરાયેલની મુલાકાત લેવાનું પણ નક્કી કર્યું હતું, જેથી કૂટનીતિક સફળતાઓની શક્યતા ચકાસી શકાય.
ગ્રેહામ માત્ર વાતચીત પર જ નિર્ભર નહોતા. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, તેમણે ટ્રમ્પને એ સલાહ પણ આપી હતી કે જો ડિપ્લોમસી કામ ન કરે, તો હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) ને ખોલવા માટે એક સંક્ષિપ્ત પણ અત્યંત શક્તિશાળી મિલિટરી ઓપરેશન ચલાવવાની તૈયારી રાખવી જોઈએ. આ આક્રમક વલણ જ ઈરાન માટે ચિંતાનો વિષય બન્યું હતું. ઈરાનનું એવું વિચારવું કે તેઓ પોતાના પ્રભાવનો ઉપયોગ કરીને આ દેશોને અલગ-થલગ રાખી શકે છે, લિન્ડસે ગ્રેહામની સક્રિયતાએ તેને સંપૂર્ણપણે હચમચાવી દીધું હતું.
લિન્ડસે ગ્રેહામનું જવું માત્ર અમેરિકા માટે જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક કૂટનીતિ માટે પણ એક મોટી ખોટ છે. જોકે, તેમણે જે કૂટનીતિક પાયો નાખ્યો છે, તે આવનારા સમયમાં ઈઝરાયેલ અને સાઉદી અરેબિયાના સંબંધોની દિશા નક્કી કરશે. શું તેમની ગેરહાજરીમાં આ શાંતિ પહેલ આગળ વધી શકશે? તે તો સમય જ કહેશે, પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે—ઈરાનની બેચેની એ દર્શાવે છે કે ગ્રેહામની કૂટનીતિની અસર કેટલી ઊંડી હતી.
