વીમા વિતરણ માળખામાં ફેરફાર સામે પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલયમાં અપીલ: 10 લાખ નોકરીઓ પર સંકટ?
ભારતીય વીમા નિયમનકાર અને વિકાસ સત્તામંડળ (IRDAI) દ્વારા વીમા વિતરણ અને કમિશનના માળખામાં મોટા ફેરફારો કરવા માટે એક પરામર્શ પત્ર (Consultation Paper) જારી કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રસ્તાવનો મુખ્ય હેતુ ભારતમાં વીમા વિતરણ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાનો, પારદર્શિતા વધારવાનો, ખોટી વેચાણ પદ્ધતિઓ (Mis-selling) અટકાવવાનો અને કમિશનના ખર્ચમાં ઘટાડો કરીને ગ્રાહકો માટે પ્રીમિયમ સસ્તું કરવાનો છે.
પરંતુ, આ પ્રસ્તાવ સામે ‘ઇન્સ્યોરન્સ બ્રોકર્સ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા’ (IBAI) દ્વારા સખત વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. નરેન્દ્ર ભરીંડવાલની આગેવાની હેઠળના IBAI એ આ મામલે સીધા વડાપ્રધાન કાર્યાલયને પત્ર લખીને હસ્તક્ષેપ કરવાની માંગ કરી છે. આ લેખમાં આપણે આ સમગ્ર વિવાદ, IRDAI ના પ્રસ્તાવો અને તેનાથી વીમા ક્ષેત્ર પર પડનારી અસરો વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
IRDAI ના પ્રસ્તાવો અને તેના મૂળભૂત ઉદ્દેશ્યો
IRDAI એ વીમા ક્ષેત્રમાં સુધારા કરવાના ભાગરૂપે ગત 23 સપ્ટેમ્બરના રોજ કેટલાક નવા નિયમો પ્રસ્તાવિત કર્યા હતા. આ નિયમો પાછળ નિયમનકારનો હેતુ ગ્રાહકોને વધુ સારી સેવા આપવાનો અને વીમા બજારને વધુ પારદર્શક બનાવવાનો છે.
પારદર્શિતા અને સરળતા: વીમા વિતરણના માળખાને સરળ બનાવવું જેથી ગ્રાહકોને ગૂંચવણમાં ન મુકાવું પડે.
ખોટી વેચાણ (Mis-selling) પર રોક: ગ્રાહકોને ખોટી માહિતી આપીને પોલિસી વેચવાના કૌભાંડો કે પ્રથાઓને અટકાવવી.
પ્રીમિયમ ઘટાડવું: કમિશન પાછળ થતા ખર્ચને ઘટાડીને તેનો સીધો લાભ ગ્રાહકોને સસ્તા પ્રીમિયમના સ્વરૂપમાં આપવો.
જોકે, આ સદ્ઉદ્દેશ્યો હોવા છતાં, પ્રસ્તાવમાં સૂચવવામાં આવેલી કેટલીક કડક જોગવાઈઓને કારણે ઉદ્યોગ જગતમાં ચિંતાનું મોજું ફરી વળ્યું છે.
IBAI ને IRDAI ના કયા પ્રસ્તાવો સામે છે વાંધો?
IBAI સ્પષ્ટપણે સ્વીકારે છે કે તેઓ વીમા ક્ષેત્રની ગેરરીતિઓ અને ખોટી વેચાણ (Mis-selling) અટકાવવાના IRDAI ના પ્રયાસોનું સમર્થન કરે છે. પરંતુ, પરામર્શ પત્રમાં સૂચવવામાં આવેલા કમિશનની મર્યાદા અને ખર્ચ પરના પ્રતિબંધોને કારણે નીતિધારકો, વીમા બ્રોકર્સ અને રોકાણ પર વિપરીત અસર પડી શકે છે.
૩૦ થી વધુ કમિશન કેપ: IRDAI દ્વારા વિવિધ વીમા ઉત્પાદનો અને ચેનલો પર 30 કરતા વધારે પ્રકારના કમિશન કેપ (મહત્તમ મર્યાદા) લગાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. IBAI ના મતે, અલગ-અલગ ચેનલોની કામ કરવાની પદ્ધતિ અલગ હોય છે, તેથી આ પ્રકારની સમાન મર્યાદા યોગ્ય નથી.
કંપનીઓના કુલ ખર્ચમાં કાપ: પ્રસ્તાવમાં વીમા કંપનીઓના કુલ ખર્ચની મર્યાદામાં આશરે એક-તૃતીયાંશ (33%) જેટલો મોટો ઘટાડો કરવાની જોગવાઈ છે. બ્રોકર્સનું માનવું છે કે તેનાથી માત્ર વચેટિયાઓ જ નહીં, પણ સમગ્ર સિસ્ટમ પ્રભાવિત થશે.
ઓળખ બદલવાનો પ્રયાસ: IRDAI ના પ્રસ્તાવમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્ય ‘ઇન્સ્યોરન્સ બ્રોકર’ શબ્દને બદલીને ‘ઇન્સ્યોરન્સ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન એન્ટિટી’ કરવાની વાત છે. આ પ્રસ્તાવ ગ્રાહકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા બ્રોકર્સ અને માત્ર કંપનીના માલ વેચતા ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સ વચ્ચેનો ભેદભાવ મિટાવી દે છે.
‘બ્લેન્કેટ કમિશન કેપ’ સામે ગંભીર વાંધાઓ
IBAI એ ‘બ્લેન્કેટ કમિશન કેપ’ (એક સરખી કમિશન મર્યાદા) સામે પણ સખત વાંધો નોંધાવ્યો છે. તેમનું તર્ક છે કે કમિશન પર આ પ્રકારના અંકુશો લગાવવાથી બજારની સ્વાભાવિક વૃદ્ધિ અટકી જશે.
પત્રમાં આંકડા ટાંકીને જણાવવામાં આવ્યું છે કે જનરલ ઇન્સ્યોરન્સ કંપનીઓનો ઓપરેટિંગ ખર્ચ નાણાકીય વર્ષ 2022-23 માં કુલ પ્રીમિયમના 28.2% હતો, જે નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં ઘટીને 26.5% થઈ ગયો છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન પ્રીમિયમમાં વાર્ષિક અંદાજે 13% નો વધારો જોવા મળ્યો છે.
આ ડેટા સાબિત કરે છે કે હાલનું 2023 નું ‘એક્સપेंसेस ઓફ મેનેજમેન્ટ’ (EoM) માળખું અત્યંત અસરકારક રીતે કામ કરી રહ્યું છે. કંપનીઓ પોતે જ પોતાના ખર્ચાઓ નિયંત્રિત કરી રહી છે. જ્યારે ખર્ચ પહેલેથી જ નિયંત્રણમાં છે અને બજાર આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે નવા કડક નિયમો લાદીને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નેટવર્કની આવક ઘટાડવાનો કોઈ તર્ક નથી.
લાખો લોકોની રોજી-રોટી પર સંકટનું વાદળ
આ વિવાદનો સૌથી ચિંતાજનક પાસું રોજગારી સાથે જોડાયેલો છે. IBAI નું સ્પષ્ટપણે કહેવું છે કે IRDAI ના આ પ્રસ્તાવિત ફેરફારોને કારણે આગામી પાંચ વર્ષમાં 10 લાખથી વધુ લોકોની આજીવિકા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
ભારતમાં હાલના સમયમાં આશરે 27.18 લાખ પોઈન્ટ-ઓફ-સેલ (POS) વીમા કર્મચારીઓ કાર્યરત છે. તેમાંથી 54% થી વધુ (એટલે કે આશરે 14.81 લાખ કર્મીઓને) સીધી રીતે વીમા બ્રોકર્સ દ્વારા વ્યાવસાયિક અને ટેકનિકલ સપોર્ટ પૂરો પાડવામાં આવે છે.
આ ઉપરાંત, મોટર ઇન્સ્યોરન્સ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ (MISPs) ના નેટવર્કમાં વીમા બ્રોકર્સની હિસ્સેદારી આશરે 62% જેટલી છે. આ નેટવર્ક સાથે જોડાયેલા મોટાભાગના લોકો ટિયર-2, ટિયર-3 શહેરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહે છે, જેઓની આજીવિકા મોટર વાહન વીમાના રિટેલ વેચાણ પર જ નભે છે. જો ખર્ચમાં 33% નો કાપ મૂકવામાં આવે અને બ્લેન્કેટ કમિશન કેપ લાગુ થાય, તો આ વિશાળ ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી નેટવર્કને ભારે આર્થિક ફટકો પડશે.
