શું છે ‘ખર’ અને સૂર્યના રથનું રહસ્ય? આજથી શરૂ થતા ખરમાસ વિશે ખાસ જાણો
હિન્દુ ધર્મમાં સમય અને કાળની ગણતરીનું ખૂબ મહત્વ છે. અહીં દરેક કાર્ય શુભ મુહૂર્ત જોઈને કરવામાં આવે છે, પરંતુ વર્ષમાં બે વાર એવો સમય આવે છે જ્યારે ખુશીઓની શરણાઈઓ શાંત થઈ જાય છે, નવા ઘરોના તાળા ખુલતા નથી અને કોઈ પણ મોટા મંગળ કાર્ય પર ‘બ્રેક’ લાગી જાય છે. આ સમયને આપણે ‘ખરમાસ’ અથવા લોકભાષામાં ‘કમુરતા’ તરીકે જાણીએ છીએ.
વર્ષ 2026નો પહેલો ખરમાસ 15 માર્ચ, રવિવાર થી શરૂ થઈ રહ્યો છે, જે 14 એપ્રિલ, મંગળવાર સુધી ચાલશે. એટલે કે આગામી એક મહિના સુધી કોઈ પણ માંગલિક કાર્ય થશે નહીં. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આવું કેમ થાય છે? શું આ સમય ખરેખર ‘અશુભ’ છે કે તેની પાછળ કોઈ ઊંડો આધ્યાત્મિક અર્થ છુપાયેલો છે? ચાલો, તેને સરળ ભાષામાં સમજીએ.
ખરમાસ શું છે અને તે કેમ લાગે છે?
જ્યોતિષ શાસ્ત્ર અનુસાર, જ્યારે સૂર્યદેવ ભ્રમણ દરમિયાન પોતાના ગુરુ બૃહસ્પતિની રાશિઓ—ધનુ (Sagittarius) અથવા મીન (Pisces)—માં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તે સમયગાળાને ખરમાસ કહેવામાં આવે છે.
તેનું જ્યોતિષીય કારણ: બૃહસ્પતિ (ગુરુ) ને શુભ કાર્યોના મુખ્ય કારક ગ્રહ માનવામાં આવે છે. જ્યારે ગ્રહોના રાજા સૂર્ય પોતાના ગુરુની રાશિમાં આવે છે, ત્યારે ગુરુનું તેજ ઓછું થઈ જાય છે. હિન્દુ માન્યતાઓ અનુસાર, જે સમયે ગુરુ નબળી સ્થિતિમાં હોય, તે સમયે કરવામાં આવેલા શુભ કાર્યો જેમ કે લગ્ન, ગૃહ પ્રવેશ કે મુંડનનું પૂર્ણ ફળ મળતું નથી અને તેમાં અવરોધો આવવાની શક્યતા રહે છે.
પૌરાણિક કથા: સૂર્યની ગતિ કેમ ધીમી પડે છે?
ખરમાસ પાછળ એક ખૂબ જ રસપ્રદ વાર્તા પ્રચલિત છે. એવું માનવામાં આવે છે કે સૂર્યદેવ પોતાના સાત ઘોડાના રથ પર સવાર થઈને સતત બ્રહ્માંડની પરિક્રમા કરે છે. તેઓ ક્યાંય રોકાઈ શકતા નથી, કારણ કે જો તેઓ રોકાય તો સૃષ્ટિનું ચક્ર થંભી જાય.
પરિક્રમા કરતા કરતા એક સમય એવો આવ્યો જ્યારે સૂર્યદેવના ઘોડા ખૂબ થાકી ગયા અને તેમને તરસ લાગી. સૂર્યદેવને ઘોડાઓ પર દયા આવી, પણ તેઓ રથ રોકી શકે તેમ નહોતા. ત્યારે જ તેમને એક તળાવના કિનારે બે ગધેડા (ખર) દેખાયા. સૂર્યદેવે ઘોડાઓને આરામ આપવા માટે તળાવ પાસે છોડી દીધા અને રથમાં ગધેડાઓને જોડી દીધા.
ગધેડાની ગતિ ઘોડા જેવી નહોતી, તેથી રથની ઝડપ ખૂબ ધીમી થઈ ગઈ. જેમ તેમ કરીને સૂર્યદેવે એક મહિનાનું ચક્ર પૂરું કર્યું અને ફરીથી પોતાના ઘોડાઓને રથમાં જોડ્યા. ગધેડા (ખર) ને કારણે રથની ગતિ મંદ પડવાના આ એક મહિનાના સમયગાળાને જ ‘ખરમાસ’ કહેવામાં આવ્યો. આ દરમિયાન સૂર્યનું તેજ ઓછું હોવાથી તેને શુભ કાર્યો માટે વર્જિત માનવામાં આવે છે.
ખરમાસમાં શું ન કરવું?
આ એક મહિના દરમિયાન હિન્દુ ધર્મમાં કેટલાક કાર્યો કરવાની સખત મનાઈ છે:
-
લગ્ન અને સગાઈ: આ દરમિયાન લગ્ન, રોકા કે સગાઈ જેવી વિધિઓ કરવામાં આવતી નથી. માનવામાં આવે છે કે ખરમાસમાં થયેલા લગ્ન સુખમય રહેતા નથી.
-
ગૃહ પ્રવેશ અને નિર્માણ: નવા ઘરમાં પ્રવેશ કરવો કે મકાનનો પાયો નાખવો આ સમયે અશુભ માનવામાં આવે છે.
-
મુંડન અને જનોઈ: બાળકોના સંસ્કાર જેમ કે મુંડન કે યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર આ સમયગાળામાં ટાળવામાં આવે છે.
-
નવો વ્યાપાર: નવી દુકાન ખોલવી કે કોઈ મોટા રોકાણની શરૂઆત કરવાથી બચવું જોઈએ.
-
મોટી ખરીદી: નવું વાહન, જમીન કે કિંમતી દાગીના ખરીદવા માટે ખરમાસ વીતી જવાની રાહ જોવી વધુ સારી ગણાય છે.
ખરમાસ: માત્ર નિષેધ નહીં, આધ્યાત્મિક શુદ્ધિની તક
ખરમાસ: માત્ર નિષેધ નહીં, આધ્યાત્મિક શુદ્ધિની તકઘણીવાર લોકો ખરમાસને માત્ર ‘કામ રોકવાનો મહિનો’ સમજે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ આત્મ-ચિંતન અને દાન-પુણ્યનો મહિનો છે. ભલે સાંસારિક કાર્યો અટક્યા હોય, પણ આધ્યાત્મિક કાર્યો માટે આ સમય સોના સમાન છે.
આ દરમિયાન શું કરવું?
-
સૂર્ય ઉપાસના: ખરમાસમાં સૂર્યદેવની ઉપાસના સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. દરરોજ સવારે તાંબાના લોટાથી સૂર્યને જળ (અર્ઘ્ય) ચઢાવવું.
-
ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા: આ મહિનાના સ્વામી ભગવાન વિષ્ણુ માનવામાં આવે છે. ‘વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ’ નો પાઠ કરવો અત્યંત ફળદાયી છે.
-
દાન-પુણ્ય: ખરમાસમાં કરવામાં આવેલા દાનનું મહત્વ અન્ય મહિનાઓ કરતા વધુ હોય છે. જરૂરિયાતમંદોને અન્ન, વસ્ત્ર કે ધનનું દાન કરવું.
-
પવિત્ર સ્નાન: જો શક્ય હોય તો પવિત્ર નદીમાં સ્નાન કરવું અથવા ઘરમાં જ પાણીમાં ગંગાજળ ભેળવીને સ્નાન કરવું શુભ ગણાય છે.
ખરમાસ આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં માત્ર દોડધામ અને સાંસારિક સિદ્ધિઓ જ બધું નથી. ક્યારેક થોભવું, પોતાની અંદર જોવું અને ઈશ્વર પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવી પણ જરૂરી છે. જેમ સૂર્યદેવે પોતાના ઘોડાઓને આરામ આપ્યો, તેમ ખરમાસ આપણને સાંસારિક ઘોંઘાટથી થોડો ‘બ્રેક’ લેવાનો અને માનસિક શાંતિ તરફ આગળ વધવાનો સંદેશ આપે છે.
માટે, 15 માર્ચથી કાર્યો અટકવાનો અફસોસ ન કરો, પરંતુ આ સમયનો ઉપયોગ પુણ્ય કમાવવામાં કરો. 14 એપ્રિલ પછી સૂર્ય મેષ રાશિમાં પ્રવેશતા જ ફરીથી માંગલિક કાર્યોની ધૂમ શરૂ થઈ જશે.
