ગીતા અનુસાર આ ત્રણ અવગુણો આત્માનો કરે છે નાશ, આજે જ છોડી દો આ ટેવો
સનાતન ધર્મના સૌથી પવિત્ર અને મહાન ગ્રંથ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે જીવનના દરેક એવા પાસા પર પ્રકાશ પાડ્યો છે, જે મનુષ્યને સુખ-શાંતિ અથવા તો દુઃખના ચક્રમાં ધકેલી શકે છે. કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં અર્જુનને આપવામાં આવેલા શ્રીકૃષ્ણના ઉપદેશો માત્ર તે યુદ્ધ પૂરતા મર્યાદિત નહોતા, પરંતુ તે સમગ્ર માનવજાતિ માટે એક માર્ગદર્શક છે. આજના સમયમાં મનુષ્યની દોડધામ ભરેલી જિંદગી, માનસિક તણાવ, ડિપ્રેશન અને પરસ્પર સંબંધોમાં વધતી કડવાશ પાછળ ઘણીવાર આપણી પોતાની જ માનસિક અશક્તિઓ જવાબદાર હોય છે.
ભગવદ્ ગીતાના 16મા અધ્યાયના 21મા શ્લોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ત્રણ એવી ગંભીર આદતો અથવા દોષોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેને તેમણે સીધી રીતે ‘નરકનાં દ્વાર’ કહ્યા છે. આવો વિસ્તારથી જાણીએ કે તે ત્રણ બાબતો કઈ છે અને તે આપણા જીવનને કઈ રીતે પ્રભાવિત કરે છે.
શ્લોકનો સાર અને નરકનાં ત્રણ દ્વાર
ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મનઃ।
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યજેત।।
(ભગવદ્ ગીતા, અધ્યાય ૧૬, શ્લોક ૨૧)
અર્થ: કામ (અત્યંત વાસના કે ઇચ્છા), ક્રોધ અને લોભ—આ ત્રણેય આત્માનો નાશ કરનારા નરકનાં ત્રણ દ્વાર છે. તેથી મનુષ્યએ આ ત્રણેયનો ત્યાગ કરી દેવો જોઈએ.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મતે, આ નરક કોઈ બાહ્ય કે કાલ્પનિક લોક નથી, પરંતુ આ આપણા પોતાના જ ભીતર પલનારી નકારાત્મક પ્રવૃત્તિઓ છે, જે આપણને જીવતેજીવ માનસિક નરક જેવી વેદનામાં ધકેલી દે છે. આવો આ ત્રણેય દ્વારોને ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ:
1. કામ (અતિશય ઇચ્છા અથવા વાસના)
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે ઇચ્છાઓ કે જરૂરિયાતો જીવનનો એક સ્વાભાવિક ભાગ છે, પરંતુ જ્યારે આ ઇચ્છાઓ અનિયંત્રિત અને જૂનુની બની જાય છે, ત્યારે વ્યક્તિનું પતન શરૂ થાય છે. આજના આધુનિક ભૌતિકવાદી સમાજમાં નવા ગેજેટ્સ, લક્ઝરી ગાડીઓ, મોંઘા કપડાં અને દેખાડાની અંધ દોડે લોકોને બેચેન કરી દીધા છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની આ લાલસા બેકાબૂ થઈ જાય છે, ત્યારે તેની વિચારવા-સમજવાની ક્ષમતા અને સાચા-ખોટાનો તફાવત પારખવાની શક્તિ સમાપ્ત થઈ જાય છે. આ અતિ-ઇચ્છા વ્યક્તિને અંદરથી ખોખલી કરી દે છે.
2. ક્રોધ (ગુસ્સો)
આજના સમયમાં નાની-નાની બાબતો પર ગુસ્સે થવું, રસ્તા પર ટ્રાફિકમાં અટવાવું કે ઘરમાં વાત-बात પર તણાવ થવો સામાન્ય બની ગયું છે. ભગવાન કૃષ્ણ ચેતવણી આપે છે કે ક્રોધ મનુષ્યની બુદ્ધિને ભ્રષ્ટ કરી દે છે. જ્યારે કોઈના પર ગુસ્સો હાવી થાય છે, ત્યારે તેનું પોતાની વાણી અને વર્તન પર નિયંત્રણ રહેતું નથી. ગુસ્સામાં લેવાયેલો એક પણ ખોટો નિર્ણય કે બોલાયેલા કડવા શબ્દો વર્ષોની મહેનત અને સારા સંબંધોને પળભરમાં બરબાદ કરી શકે છે. ગીતામાં માનસિક શાંતિ મેળવવા માટે ક્રોધ પર વિજય મેળવવો એ સૌથી પહેલું પગલું જણાવવામાં આવ્યું છે.
3. લોભ (લાભની અતિશય લાલસા)
3. લોભ (લાભની અતિશય લાલસા)શ્રીકૃષ્ણે લોભને એક એવી મજબૂત સાંકળ ગણાવી છે જે આત્માને જકડી લે છે. લોભી વ્યક્તિ પાસે ભલે ગમે તેટલી સુખ-સુવિધાઓ કેમ ન હોય, તેને હંમેશાં એવું જ લાગે છે કે તેની પાસે ઓછું છે. લોભના કારણે વ્યક્તિ ન તો પોતાના વર્તમાનનો આનંદ માણી શકે છે કે ન તો માનસિક રીતે ક્યારેય સંતુષ્ટ થઈ શકે છે. આજના સમયમાં ભ્રષ્ટાચાર, છેતરપિંડી અને અપનો સાથે છળ-કપટ પાછળ આ જ લોભ મુખ્ય કારણ હોય છે. આ મનુષ્ય પાસેથી તેની चैनની ઊંઘ અને સુકૂન છીનવી લે છે.
નરકનાં આ દ્વારોથી કઈ રીતે મુક્તિ મેળવવી?
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવે છે કે આ ત્રણેય દોષો (કામ, ક્રોધ અને લોભ)થી મુક્તિ મેળવવી એ જ સાચું આત્મ-કલ્યાણ છે.
જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની ઇચ્છાઓ પર સંતુલન રાખતા શીખી જાય છે, ત્યારે તેને માનસિક સંતોષ મળે છે.
જ્યારે તે ક્રોધનો ત્યાગ કરીને સંયમ અપનાવે છે, ત્યારે તેના બગડેલા સંબંધો સુધરવા લાગે છે.
જ્યારે તે લોભથી દૂર રહીને પોતાના કર્મ પર ધ્યાન આપે છે, ત્યારે તેના જીવનમાં સાચી સફળતા અને આંતરિક ખુશીઓનું આગમન થાય છે.
જીવનને તણાવમુક્ત, સફળ અને આનંદમય બનાવવા માટે આ ત્રણેય દુર્ગુણોથી અંતર રાખવું એ જ સૌથી ઉત્તમ માર્ગ છે.
