બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહેમાનનો ભારત પ્રવાસ રદ: શું ઢાકાએ કરી દીધી એક મોટી રાજનૈતિક ભૂલ?
બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહેમાનનો પ્રસ્તાવિત ભારત પ્રવાસ અચાનક રદ થવાના અહેવાલોએ દક્ષિણ એશિયાઈ રાજકારણમાં ભારે ચર્ચા જગાડી છે. ૨૩ ઓગસ્ટથી શરૂ થનારી ત્રણ દિવસીય નવી દિલ્હીની મુલાકાત બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોને એક નવી દિશા આપવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવતી હતી. પરંતુ છેલ્લા ક્ષણે આ પ્રવાસ મુલતવી રાખવામાં આવતા રાજનૈતિક વિશ્લેષકો તેને બાંગ્લાદેશની એક મોટી વ્યૂહાત્મક ભૂલ ગણાવી રહ્યા છે. વર્તમાન સમયમાં જ્યારે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો એક અત્યંત નાજુક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે, ત્યારે આ પ્રવાસ રદ થવાથી ભવિષ્યના સહયોગ પર પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મુકાઈ ગયું છે.
ભૌગોલિક અને આર્થિક વાસ્તવિકતાઓ સામે ઘરેલુ રાજકારણ
દક્ષિણ એશિયાના ભૂ-રાજકારણમાં બાંગ્લાદેશ માટે ભારત માત્ર એક પાડોશી દેશ નથી, પરંતુ તેની આર્થિક અને સામાજિક સ્થિરતાની મુખ્ય ધરી છે. ૧૯૭૧ના મુક્તિ સંગ્રામથી શરૂ થયેલી આ મિત્રતા સમય સાથે ઊર્જા પુરવઠા, ખાદ્ય સુરક્ષા, આરોગ્ય સંભાળ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરી છે. પરંતુ વર્તમાન સમયે ઢાકા દ્વારા લેવામાં આવી રહેલા નિર્ણયોમાં વ્યૂહાત્મક સમજણ કરતાં ઘરેલુ રાજકીય દબાણ વધુ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે.
જો બાંગ્લાદેશ સરકાર ભારતીય નેતૃત્વ સાથેના વ્યવહારિક સહયોગને બાજુ પર મૂકીને માત્ર સ્થાનિક રાજકીય ફાયદાઓ અને કટ્ટરપંથી જૂથોના દબાણ હેઠળ કામ કરશે, તો તેનો લાંબાગાળે મોટો આર્થિક અને રાજનૈતિક ફટકો ઢાકાને જ સહન કરવો પડશે.
વધતું જતું કટ્ટરપંથી વલણ અને ‘ઇસ્લામિક નાટો’નો વિવાદ
પ્રવાસ રદ થવાના થોડા સમય પહેલા જ તારિક રહેમાનના એક મંત્રી અથવા સહયોગી દ્વારા ‘ઇસ્લામિક નાટો’ જેવા વિચારને સમર્થન આપવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. આ સિવાય, બાંગ્લાદેશ તરફથી ભારત સમક્ષ પૂર્વ વડાપ્રધાન શેખ હસીનાના પ્રત્યાર્પણની સતત માંગ કરવામાં આવી રહી છે.
સુરક્ષા વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ અને કટ્ટરપંથી વિચારોને પ્રોત્સાહન આપવાથી બંને દેશો વચ્ચે દાયકાઓથી બનેલો પરસ્પર વિશ્વાસ ડગમગી શકે છે. ભારત માટે પોતાના પાડોશમાં કટ્ટરપંથી વિચારધારાનો ઉભરો હંમેશા સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ ચિંતાનો વિષય રહ્યો છે. આવા વાતાવરણમાં વાટાઘાટોથી દૂર ભાગવું એ ઢાકા માટે સંબંધો સુધારવાની ઉત્તમ તક ગુમાવવા સમાન છે.
ચીન તરફ ઝુકાવ: એક ખતરનાક વ્યૂહાત્મક જુગાર
ભારત પ્રવાસ રદ થવા પાછળનું એક મુખ્ય કારણ બાંગ્લાદેશનું ચીન તરફ ઝડપથી વધી રહેલું ઝુકાવ પણ માનવામાં આવે છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ:
તીસ્તા જળ-વહેંચણી પ્રોજેક્ટ: બાંગ્લાદેશે લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ રહેલા તીસ્તા પ્રોજેક્ટમાં ચીનની ભાગીદારી અને રોકાણ માટે રસ દાખવ્યો છે, જે ભારત માટે સીધી સુરક્ષા ચિંતા ઊભી કરે છે.
રોડ કનેક્ટિવિટી: મ્યાનમારના રસ્તે ચીનના યુન્નાન પ્રાંત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે સીધા માર્ગ સંપર્ક સ્થાપિત કરવા અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે.
જોકે ચીન બાંગ્લાદેશમાં ભારે રોકાણ કરી રહ્યું છે, પરંતુ શ્રીલંકા અને પાકિસ્તાનના ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે ચીન પર વધુ પડતી વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક નિર્ભરતા કોઈપણ દેશને દેવાના ડૂબમાં ધકેલી શકે છે. ભૂગોળને બદલી શકાતી નથી, અને બાંગ્લાદેશ ત્રણેય તરફથી ભારતથી ઘેરાયેલું હોવાથી દિલ્હીને અગણિત કરીને બેઇજિંગ પર ભરોસો કરવો એ એક ખતરનાક જુગાર સાબિત થઈ શકે છે.
આંતરિક સુરક્ષા અને સરહદી અસ્થિરતાના પડકારો
બાંગ્લાદેશ હાલના સમયે ગંભીર આંતરિક દબાણનો સામનો કરી રહ્યું છે. દેશમાં ઇસ્લામી રાજકીય પક્ષો અને ઉગ્રવાદી સંગઠનોનું વર્ચસ્વ વધી રહ્યું છે. દક્ષિણ-પૂર્વ સરહદ પર વધી રહેલી અસ્થિરતા અને કટ્ટરપંથી નેટવર્કની પ્રવૃત્તિઓએ ભારતની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે.
ઢાકાએ સમજવાની જરૂર છે કે પોતાની આંતરિક સુરક્ષાના સવાલો અને કટ્ટરપંથી જૂથો પર લગામ લગાવવા માટે ભારત સાથેનો સહયોગ અનિવાર્ય છે. ભારત પર દોષારોપણ કરવાના બદલે ઢાકાએ આ ચિંતાઓનું નિકાલ કરવા માટે સક્રિય પગલાં લેવા પડશે.
વાટાઘાટો અને ડિપ્લોમસીનો સુવર્ણ અવસર ગુમાવ્યો
આ પ્રવાસ એક એવા સમયે રદ થયો છે જ્યારે બાંગ્લાદેશ વૈશ્વિક અને પ્રાદેશિક મંચો પર પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવા પ્રયત્નશીલ છે. જો વડાપ્રધાન તારિક રહેમાન નવી દિલ્હી આવ્યા હોત, તો બંને દેશો વચ્ચેના ચાવીરૂપ ક્ષેત્રોમાં સીધી વાતચીત શક્ય બની હોત:
વેપાર અને આર્થિક સહયોગ: દ્વિપક્ષીય વેપારની અડચણો દૂર કરવી અને સરહદી વેપારને વેગ આપવો.
વીજળી અને ઊર્જા ક્ષેત્ર: ભારતમાંથી બાંગ્લાદેશને મળતા સતત વીજ પુરવઠા અને ઇંધણ લાઇન અંગે સકારાત્મક ચર્ચા.
ટ્રાન્સપોર્ટ અને કનેક્ટિવિટી: રેલ્વે, બસ અને પોર્ટ કનેક્ટિવિટી વધારીને બંને દેશોના નાગરિકોને સુવિધા આપવી.
ઉગ્રવાદ વિરોધી અભિયાન (Counter-Terrorism): સરહદી સુરક્ષા અને આતંકવાદ સામે સંયુક્ત વ્યૂહરચના બનાવવી.
ડિપ્લોમસીમાં ટેબલ પર બેસીને ચર્ચા કરવી એ જ સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. પ્રવાસ રદ કરીને ઢાકાએ આ તમામ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર પ્રગતિ કરવાનો અવસર ગુમાવી દીધો છે.
