ચોમાસામાં સાંધાનો દુખાવો કેમ વધી જાય છે?

ચોમાસાની ઋતુ ગરમીથી રાહત આપે છે અને ચારેય તરફ હરિયાળી લાવે છે, પરંતુ ઘણા લોકો માટે આ હવામાન શારીરિક તકલીફો પણ લઈને આવે છે. ખાસ કરીને ઉંમરલાયક લોકો અને સાંધાના દુખાવાથી પીડાતા દર્દીઓ માટે ચોમાસું મુશ્કેલીભર્યું સાબિત થાય છે. હાડકાના તબીબો (ઓર્થોપેડિક ડોક્ટર્સ) જણાવે છે કે ચોમાસા દરમિયાન તેમના ક્લિનિકમાં સાંધાના દુખાવાની ફરિયાદ લઈને આવતા દર્દીઓની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે.

ઘણા દર્દીઓ ફરિયાદ કરે છે કે વરસાદ શરૂ થતાં જ તેમના સાંધાનો દુખાવો, સોજો અને ચાલવા-ફરવામાં પડતી તકલીફ વધી જાય છે. પરંતુ શું વરસાદનું પાણી સીધું સાંધાના દુખાવા માટે જવાબદાર છે? તબીબોના મતે, વરસાદ સીધી રીતે દુખાવો ઉત્પન્ન કરતો નથી, પરંતુ હવામાનમાં આવતા ફેરફારો શરીરમાં પહેલાથી જ રહેલા આર્થરાઈટિસ (વા) કે સાંધાની સમસ્યાના લક્ષણોને વધુ ઉગ્ર બનાવી દે છે.

૧. વાતાવરણના દબાણમાં ફેરફાર (Barometric Pressure Changes)

વરસાદની ઋતુમાં સાંધાનો દુખાવો વધવાનું સૌથી મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક કારણ વાતાવરણના દબાણમાં થતો ફેરફાર છે. તબીબી નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે પણ વરસાદ આવવાનો હોય છે, ત્યારે વાતાવરણનું બારોમેટ્રિક દબાણ (Barometric Pressure) ઘટી જાય છે.

જ્યારે બહારનું દબાણ ઘટે છે, ત્યારે આપણા શરીરના સાંધાની આસપાસ આવેલા ટિશ્યુ (પેશીઓ) થોડા વિસ્તરે છે અથવા તેમાં સોજો આવે છે. આ સોજાને કારણે સાંધાની અંદર પહેલાથી રહેલું દબાણ વધુ વધી જાય છે. આ જ કારણ છે કે ઘણા લોકોને વરસાદ શરૂ થાય તે પહેલાં જ સાંધામાં અકડાન કે દુખાવો અનુભવાવા લાગે છે. જાણે તેમનું શરીર હવામાનના ફેરફારની આગાહી કરી રહ્યું હોય!

૨. શારીરિક પ્રવૃત્તિઓનો અભાવ અને બેઠાડુ જીવનશૈલી

જો તમે એવું માનતા હોવ કે માત્ર વાતાવરણ જ સાંધાના દુખાવા માટે જવાબદાર છે, તો તે પૂરતું નથી. આપણી કેટલીક મૌસમી આદતો પણ આ તકલીફ વધારવામાં મોટો ભાગ ભજવે છે:

• ઘરમાં જ પુરાઈ રહેવું: વરસાદના કારણે લોકો બહાર જવાનું ટાળે છે અને મોટાભાગનો સમય ઘરમાં જ વિતાવે છે.

• કસરતનો અભાવ: બહાર જઈ શકાતું ન હોવાથી ચાલવાનું કે કસરત કરવાનું બંધ થઈ જાય છે.

• લાંબો સમય બેસી રહેવું: ટીવી જોવામાં કે સોફા પર કલાકો સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેસી રહેવાથી સાંધા જકડાઈ જાય છે.

જ્યારે શારીરિક હલચલ ઓછી થઈ જાય છે, ત્યારે સાંધાની આસપાસની માંસપેશીઓ (Muscles) નબળી પડે છે અને તેમની લવચીકતા (Flexibility) ઘટી જાય છે. પરિણામે સાંધામાં અકડાન વધે છે અને સામાન્ય હલચલમાં પણ તીવ્ર દુખાવો થાય છે.

૩. વિટામિન-ડી (Vitamin D) ની અણધારી કમી

ચોમાસાના દિવસોમાં વિટામિન-ડીની કમી થવી એ એક સામાન્ય પણ ગંભીર સમસ્યા છે. વરસાદી મોસમમાં આકાશમાં વાદળો છવાયેલા રહે છે અને તડકો ખૂબ ઓછો નીકળે છે.

આપણા શરીરને વિટામિન-ડી મેળવવાનો સૌથી કુદરતી અને મુખ્ય સ્ત્રોત સૂર્યપ્રકાશ છે. જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ પૂરતો ન મળે, ત્યારે શરીરમાં વિટામિન-ડીનું સ્તર ઘટવા લાગે છે. વિટામિન-ડી આપણા હાડકાં અને માંસપેશીઓના આરોગ્ય માટે અત્યંત જરૂરી છે. તેની કમીને કારણે હાડકાં નબળાં પડે છે અને સાંધાનો દુખાવો વધુ તીવ્ર બને છે.

૪. ભેજ અને તાપમાનમાં ઘટાડો

ચોમાસામાં વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ (Humidity) ખૂબ વધી જાય છે અને તાપમાનમાં અચાનક ઘટાડો થાય છે. ઠંડક અને ભેજનું આ મિશ્રણ શરીરની નસો અને માંસપેશીઓને સંકોચે છે. જ્યારે માંસપેશીઓ સંકોચાય છે, ત્યારે સાંધા પર વધારાનું દબાણ આવે છે, જેનાથી જૂના દુખાવા ફરીથી સક્રિય થઈ જાય છે.

ડોક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી જરૂરી છે?

ચોમાસાની ઋતુમાં ક્યારેક-ક્યારેક સાંધામાં થોડી અકડાન કે સામાન્ય દુખાવો થવો સ્વાભાવિક હોઈ શકે છે, પરંતુ દરેક દુખાવાને સામાન્ય ગણીને અગણવો ન જોઈએ. જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ હાડકાના ડોક્ટર (Orthopedic Doctor) નો સંપર્ક કરવો જોઈએ:

૧. સતત સોજો: સાંધાની આસપાસ સતત કે વધુ પડતો સોજો રહેતો હોય.

૨. અતિશય દુખાવો: દુખાવો સહન ન થઈ શકે તેવો હોય અને સતત વધતો જતો હોય.

૩. સાંધા પર ગરમાવો કે લાલાશ: દૂખતા સાંધાની આસપાસની ત્વચા લાલ થઈ ગઈ હોય કે અડવાથી ગરમ લાગતી હોય.

૪. હલચલમાં તકલીફ: ચાલવામાં, દાદર ચડવામાં કે રોજિંદા કામકાજ કરવામાં અસહ્ય મુશ્કેલી પડતી હોય.

ચોમાસામાં સાંધાના દુખાવાથી બચવાના સરળ ઉપાયો

• ઘરમાં જ સક્રિય રહો: બહાર ન જઈ શકાય તો ઘરમાં જ હળવું વોકિંગ કરો, સ્ટ્રેચિંગ કરો કે યોગાસન કરો.

• સાંધાને ગરમાવો આપો: જો સાંધા જકડાઈ જાય તો શેક (Hot Compress) કરો.

• હૂંફાળું પાણી પીઓ: સૂર્યપ્રકાશ ન હોય ત્યારે ડોક્ટરની સલાહ મુજબ વિટામિન-ડી ના સપ્લીમેન્ટ્સ લઈ શકાય છે.

• સંતુલિત આહાર: કેલ્શિયમ અને પ્રોટીનથી ભરપૂર ખોરાક લો.

ચોમાસામાં સાંધાનો દુખાવો વધવો એ એક કુદરતી અને સામાન્ય પ્રક્રિયા છે, પરંતુ યોગ્ય કાળજી, હળવી કસરત અને યોગ્ય આહાર દ્વારા આ તકલીફમાંથી રાહત મેળવી શકાય છે. જો દુખાવો વધી જાય તો સ્થાનિક ઈલાજ કરવાને બદલે યોગ્ય ડોક્ટરી માર્ગદર્શન લેવું જ હિતાવહ છે.