આગામી 10 ઓક્ટોબરે સર્વપિતૃ અમાવાસ્યા સાથે પૂર્ણ થશે પિતૃપક્ષ, જાણો આજની માતૃ નવમી વિશે ખાસ
હિન્દુ ધર્મમાં પિતૃપક્ષનો સમય આપણા પૂર્વજોને યાદ કરવાનો, તેમના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો અને તેમના આશીર્વાદ મેળવવાનો સૌથી પવિત્ર કાળ માનવામાં આવે છે. પંચાંગ અનુસાર, આજ એટલે કે 4 ઓક્ટોબર 2026, રવિવારના રોજ પિતૃપક્ષની અત્યંત મહત્વપૂર્ણ તિથિ એટલે કે નવમી શ્રાદ્ધ છે, જેને બોલચાલની ભાષામાં ‘માતૃ નવમી’ પણ કહેવામાં આવે છે. આ ખાસ દિવસ પરિવારની દિવંગત મહિલાઓ—જેમ કે માતા, દાદી, નાની, કાકી કે અન્ય સુહાગિન પૂર્વજોના શ્રાદ્ધ અને તર્પણ માટે સમર્પિત માનવામાં આવે છે. આવો વિગતવાર જાણીએ કે આજના દિવસનું શું મહત્વ છે, તર્પણનો સાચો સમય કયો છે અને તેની પૂજાની સંપૂર્ણ વિધિ શું છે.
નવમી શ્રાદ્ધને ‘માતૃ નવમી’ કેમ કહેવામાં આવે છે?
સનાતન પરંપરામાં માન્યતા છે કે જે વ્યક્તિનું મૃત્યુ જે તિથિએ થયું હોય, પિતૃપક્ષમાં તે જ તિથિ પર તેનું શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. જો કે, નવમી તિથિનું મહત્વ થોડું અલગ અને વિશેષ માનવામાં આવે છે. તેને માતૃ નવમી એટલા માટે કહે છે કારણ કે આ દિવસે પરિવારની તે તમામ મહિલાઓના નિમિત્ત શ્રાદ્ધ કર્મ કરવામાં આવે છે, જે આ દુનિયા છોડીને ચાલી ગઈ છે.
ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, જો પરિવારની કોઈ મહિલા સભ્યની મૃત્યુતિથિ અજ્ઞાત હોય, અથવા કોઈ વ્યક્તિ સ્ત્રી પિતૃ શક્તિ (માતૃ શક્તિ) પ્રત્યે વિશેષ આદર અને શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરવા માંગતા હોય, તો માતૃ નવમીના દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું અત્યંત ફળદાયી માનવામાં આવે છે. જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે આ દિવસે માત્ર મહિલાઓનું જ શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે; જો પરિવારના કોઈ પુરુષ સભ્યનું મૃત્યુ પણ નવમી તિથિએ થયું હોય, તો તેમનું શ્રાદ્ધ પણ આ જ દિવસે કરવામાં આવે છે. એવી માન્યતા છે કે સાચા હૃદયથી કરવામાં આવેલું તર્પણ પૂર્વજોને તૃપ્ત કરે છે, અને બદલામાં તેઓ સમગ્ર પરિવારને સુખ અને સમૃદ્ધિના આશીર્વાદ આપે છે.
નવમી શ્રાદ્ધ માટે તર્પણ અને પૂજાનો શુભ મુહૂર્ત
શ્રાદ્ધ કર્મ કે તર્પણ માટે બપોરના સમયને સૌથી ઉત્તમ માનવામાં આવ્યો છે. આજ એટલે કે 4 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ શ્રાદ્ધ અનુષ્ઠાન માટે નીચે મુજબના શુભ મુહૂર્ત બની રહ્યા છે:
કુતુપ મુહૂર્ત: સવારે 11:46 વાગ્યાથી બપોરે 12:33 વાગ્યા સુધી (અવધિ: 47 મિનિટ)
રૌહિણ મુહૂર્ત: બપોરે 12:33 વાગ્યાથી 1:20 વાગ્યા સુધી (અવધિ: 47 મિનિટ)
અપરાહ્ન કાળ: બપોરે 1:20 વાગ્યાથી 3:42 વાગ્યા સુધી (અવધિ: 2 કલાક 22 મિનિટ)
ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોના જાણકારો અનુસાર, શ્રાદ્ધ કર્મ હંમેશાં અપરાહ્ન કાળ અથવા કુતુપ મુહૂર્તમાં જ કરવું સૌથી શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે. પરિવાર પોતાની સ્થાનિક પરંપરા અને અનુકૂળતા મુજબ આમાંથી કોઈપણ યોગ્ય સમયે પૂજા-પાઠ સંપન્ન કરી શકે છે.
નવમી શ્રાદ્ધની સરળ અને સાચી વિધિ
નવમી શ્રાદ્ધની સરળ અને સાચી વિધિસ્નાન અને શુદ્ધિ: આજે વહેલી સવારે ઉઠીને સ્નાન વગેરેથી નિવૃત્ત થઈ જાવ. ત્યારબાદ સ્વચ્છ અને હળવા રંગના વસ્ત્રો (ખાસ કરીને ધોતી-કુર્તો કે સાદો પોશાક) ધારણ કરો.
સંકલ્પ અને તર્પણ: તમારા ઘરના પવિત્ર સ્થાન પર પૂર્વજોનું સ્મરણ કરો. કુશ (ઘાસ), કાળા તલ, જવ, ચોખા અને ગંગાજળ હાથમાં લઈને શ્રાદ્ધ અને તર્પણનો સંકલ્પ લો. ત્યારબાદ દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ કરીને પિતૃઓને જળ અર્પણ (તર્પણ) કરો.
પિંડદાન અને ભોજન: પિતૃઓના નિમિત્ત સાત્વિક ભોજન (જેમ કે ખીર, પૂરી, શાક વગેરે) તૈયાર કરો. તેનો એક ભાગ ગાય, કૂતરા, કાગડા અને કીડીઓ માટે કાઢો (પંચબલિ કર્મ).
બ્રાહ્મણ ભોજન અને દાન: તમારી ક્ષમતા મુજબ કોઈ યોગ્ય બ્રાહ્મણને આદરપૂર્વક ભોજન કરાવો. ભોજનના અંતે તેમને અન્ન, વસ્ત્ર, ફળ અથવા દક્ષિણા આપીને વિદાય આપો અને તેમના આશીર્વાદ લો.
ક્યારે સમાપ્ત થશે પિતૃપક્ષ 2026?
આ વર્ષે પિતૃ પક્ષની શરૂઆત ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધ સાથે થઈ હતી. વિવિધ તિથિઓ પસાર કર્યા બાદ, તે હવે તેના અંતિમ તબક્કા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. પિતૃ પક્ષ ૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ‘સર્વપિતૃ અમાવસ્યા’ના દિવસે સમાપ્ત થશે. સર્વપિતૃ અમાવસ્યા એવા તમામ વિસરાઈ ગયેલા અથવા અજાણ્યા પિતૃઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે જેમની મૃત્યુતિથિ પરિવારના સભ્યોને યાદ નથી, અથવા જેમનું શ્રાદ્ધ કોઈ કારણસર તેમની ચોક્કસ મૃત્યુતિથિએ કરી શકાયું ન હતું.
