ધોરણ 6થી 8ના વિજ્ઞાન શિક્ષકો માટે NCERTની મોટી તક, 40 સપ્તાહનો ઓનલાઈન ડિપ્લોમા કોર્સ, જાણો કોણ કરી શકશે અરજી
વિજ્ઞાન વિષયને બાળકો માટે વધુ સરળ, રસપ્રદ અને વ્યવહારુ બનાવવાની દિશામાં નેશનલ કાઉન્સિલ ઑફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ એટલે કે NCERT દ્વારા મહત્વની પહેલ કરવામાં આવી છે. ધોરણ 6થી 8માં વિજ્ઞાન ભણાવતા શિક્ષકો માટે NCERTએ “Diploma Course in Teaching of Science at Middle Stage” નામનો ઓનલાઈન અભ્યાસક્રમ શરૂ કર્યો છે. 2026-27 બેચ માટેનો આ કોર્સ ખાસ કરીને એવા શિક્ષકો માટે ઉપયોગી બની શકે છે, જેઓ મધ્યમ કક્ષાના વિદ્યાર્થીઓને વિજ્ઞાન ભણાવે છે અથવા ભવિષ્યમાં આ ક્ષેત્રમાં શિક્ષણ કાર્ય કરવા માંગે છે.
આ અભ્યાસક્રમનો હેતુ માત્ર વિજ્ઞાનના વિષયજ્ઞાનને મજબૂત કરવાનો નથી, પરંતુ શિક્ષકોને વિદ્યાર્થીઓ સુધી મુશ્કેલ વૈજ્ઞાનિક ખ્યાલો સરળ રીતે પહોંચાડવાની રીતો સાથે પણ પરિચિત કરવાનો છે. NCERTના જણાવ્યા અનુસાર કોર્સમાં વિજ્ઞાનની સમજ સાથે બાળકો વિજ્ઞાન કેવી રીતે શીખે છે, તેમની જિજ્ઞાસા કેવી રીતે વિકસાવી શકાય અને વર્ગખંડમાં વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણી કેવી રીતે વિકસાવી શકાય તેના પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવશે.
12 ઓક્ટોબરથી શરૂ થશે રજિસ્ટ્રેશન
2026-27 બેચ માટે ઓનલાઈન રજિસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયા 12 ઓક્ટોબર 2026થી શરૂ થશે. ઉમેદવારોને અરજી કરવા માટે 12 નવેમ્બર 2026 સુધીનો સમય આપવામાં આવ્યો છે. આ કોર્સ માટેની પ્રવેશ પ્રક્રિયા NCERTના ઓનલાઈન લર્નિંગ પ્લેટફોર્મ NCERTX દ્વારા હાથ ધરવામાં આવશે. સત્તાવાર કોર્સ પેજ પર પણ 12 ઓક્ટોબરથી 2026-27 બેચ માટે એનરોલમેન્ટ શરૂ થવાની માહિતી આપવામાં આવી છે.
કોર્સની શરૂઆત 16 નવેમ્બર 2026થી થવાની છે અને તે આશરે 40 સપ્તાહ સુધી ચાલશે. વર્તમાન વિગતો અનુસાર કાર્યક્રમ 31 ઓગસ્ટ 2027 સુધી પૂર્ણ થવાનો છે.
આ રીતે જોવામાં આવે તો નોકરી કરતા શિક્ષકો માટે પણ આ કોર્સને પોતાની દૈનિક જવાબદારીઓ સાથે પૂર્ણ કરી શકાય તે રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.
કોણ કરી શકે છે આ કોર્સ?
આ કોર્સ મુખ્યત્વે ધોરણ 6થી 8ના વિદ્યાર્થીઓને વિજ્ઞાન ભણાવતા શિક્ષકોને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં In-service તેમજ Pre-service teachers બંને માટે તક રાખવામાં આવી છે.
ઉમેદવારોમાં B.Sc. ડિગ્રી ધરાવતા લોકો, શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં ડિપ્લોમા અથવા ડિગ્રી ધરાવતા ઉમેદવારો તેમજ શિક્ષણ સંબંધિત ડિપ્લોમા કે ડિગ્રી કરી રહેલા પ્રી-સર્વિસ શિક્ષકોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત વિજ્ઞાન શિક્ષણ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલા અન્ય લોકો પણ આ કોર્સ માટે યોગ્ય હોઈ શકે છે.
અર્થાત, માત્ર હાલમાં શાળામાં વિજ્ઞાન ભણાવતા શિક્ષકો માટે જ નહીં, પરંતુ વિજ્ઞાન શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં આગળ વધવા ઈચ્છતા યોગ્ય ઉમેદવારો માટે પણ આ કાર્યક્રમ ઉપયોગી બની શકે છે.
40 સપ્તાહમાં 40 મોડ્યુલનો અભ્યાસ
NCERTએ આ કોર્સને લાંબા ગાળાની તાલીમ તરીકે તૈયાર કર્યો છે. સમગ્ર કાર્યક્રમમાં કુલ 40 મોડ્યુલ હશે અને તેને 40 સપ્તાહમાં પૂર્ણ કરવાનું રહેશે. સામાન્ય રીતે દર સોમવારે નવું મોડ્યુલ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે અને ઉમેદવારોએ તે મોડ્યુલ એક સપ્તાહ દરમિયાન પૂર્ણ કરવાનું રહેશે.
દરેક મોડ્યુલમાં વિજ્ઞાનના અલગ-અલગ વિષયો અને તેને વિદ્યાર્થીઓને સમજાવવાની શૈક્ષણિક પદ્ધતિઓને આવરી લેવામાં આવશે. અભ્યાસક્રમમાં ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો, એસિડ-બેઝ અને ક્ષાર, ધાતુ અને અધાતુ, ગતિ અને બળ, દબાણ, ઊર્જા, ઉષ્મા અને તાપમાન જેવા મહત્વપૂર્ણ વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.
આ પ્રકારની રચનાથી શિક્ષકોને એકસાથે મોટી માત્રામાં અભ્યાસ કરવાની જરૂર રહેતી નથી. તેના બદલે દર અઠવાડિયે નિર્ધારિત અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ કરીને ધીમે ધીમે સમગ્ર કોર્સ આગળ વધારી શકાય છે.
અઠવાડિયામાં 6થી 8 કલાક અભ્યાસ માટે આપવા પડશે
આ કોર્સ સંપૂર્ણપણે ઓનલાઈન હોવાથી શિક્ષકોને નિયમિત વર્ગખંડમાં હાજરી આપવાની જરૂર નહીં પડે. જોકે, કોર્સને ગંભીરતાથી પૂર્ણ કરવા માટે દર સપ્તાહે આશરે 6થી 8 કલાકનો સમય ફાળવવો પડશે.
આ સમય શિક્ષકો પોતાની સુવિધા પ્રમાણે વહેંચી શકે છે. નોકરી કરતા શિક્ષકો માટે આ સુવિધા ખાસ મહત્વની છે, કારણ કે તેઓ શાળાની કામગીરી પૂરી કર્યા પછી પોતાની અનુકૂળતા મુજબ ઓનલાઈન સામગ્રીનો અભ્યાસ કરી શકે છે.
કોર્સમાં મલ્ટીમીડિયા આધારિત અને ઇન્ટરેક્ટિવ શૈક્ષણિક સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. એટલે કે શિક્ષકોને માત્ર પરંપરાગત ટેક્સ્ટ વાંચવાનો અભ્યાસ નહીં કરવો પડે, પરંતુ વિવિધ ડિજિટલ સામગ્રી અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વિષયને સમજવાની તક મળશે.
દરેક મોડ્યુલ પછી ટેસ્ટ પણ હશે
અભ્યાસક્રમમાં માત્ર ઓનલાઈન લેકચર અથવા વાંચન સામગ્રી જ નહીં, પરંતુ શીખેલી બાબતોનું મૂલ્યાંકન કરવાની વ્યવસ્થા પણ રાખવામાં આવી છે. દરેક મોડ્યુલના અંતે ઓબ્જેક્ટિવ પ્રકારની ટેસ્ટ હશે.
આ ટેસ્ટ તરત જ પૂર્ણ કરવો જરૂરી નહીં હોય. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર મોડ્યુલ ટેસ્ટ માટે નિર્ધારિત સમયગાળો આપવામાં આવશે, જેથી શિક્ષકો પોતાની અનુકૂળતા મુજબ ટેસ્ટ આપી શકે.
આ પદ્ધતિનો એક મોટો ફાયદો એ છે કે શિક્ષકને દરેક અઠવાડિયે શીખેલી બાબતોનું પોતાનું મૂલ્યાંકન કરવાની તક મળશે. ક્યાં વિષયમાં વધુ સમજવાની જરૂર છે તે પણ તેઓ ઓળખી શકશે.
અંતિમ પરીક્ષા માટે તમામ મોડ્યુલ પૂર્ણ કરવા પડશે
કોર્સને માત્ર ઓનલાઈન સામગ્રી જોવાથી પૂર્ણ માનવામાં આવશે નહીં. ઉમેદવારોએ તમામ 40 મોડ્યુલ તેમજ સંબંધિત ટેસ્ટ પૂર્ણ કરવા પડશે. ત્યારબાદ જ તેઓ અંતિમ પરીક્ષામાં બેસવા માટે પાત્ર બનશે.
અંતિમ પરીક્ષા નિર્ધારિત સમયગાળામાં લેવામાં આવશે અને તેની ચોક્કસ તારીખ અંગે અલગથી માહિતી આપવામાં આવશે. કોર્સ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરનારા ઉમેદવારોને NCERT તરફથી પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવશે.
આથી ઉમેદવારોએ શરૂઆતથી જ નિયમિત અભ્યાસ કરવાની ટેવ રાખવી જરૂરી રહેશે. શરૂઆતમાં ઉત્સાહથી કોર્સ શરૂ કરીને બાદમાં મોડ્યુલ બાકી રાખવાથી અંતિમ પરીક્ષાની પાત્રતા પર અસર થઈ શકે છે.
માત્ર 2,000 રૂપિયાની એનરોલમેન્ટ ફી
આ કોર્સની ફી પણ પ્રમાણમાં ઓછી રાખવામાં આવી છે. ઉમેદવારોએ એક વખત 2,000 રૂપિયાની એનરોલમેન્ટ ફી ચૂકવવાની રહેશે. ઉપલબ્ધ સત્તાવાર માહિતી અનુસાર આ ઉપરાંત અલગથી અન્ય કોર્સ ફી લેવામાં આવતી નથી. ચુકવણી ઓનલાઈન કરવાની રહેશે.
ફી ભર્યા બાદ NCERTX તરફથી નોંધાયેલા ઈમેલ એડ્રેસ પર આગળની એનરોલમેન્ટ પ્રક્રિયા અંગે માહિતી મોકલવામાં આવશે. તેથી અરજી કરતી વખતે ઉમેદવારોએ સક્રિય ઈમેલ આઈડીનો ઉપયોગ કરવો અને ચુકવણીથી લઈને આગળની પ્રક્રિયામાં શક્ય હોય ત્યાં સુધી એ જ ઈમેલ આઈડીનો ઉપયોગ કરવો મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
શિક્ષકો માટે આ કોર્સ કેમ મહત્વનો છે?
આજના સમયમાં માત્ર પાઠ્યપુસ્તકનું જ્ઞાન વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચાડવું પૂરતું નથી. ખાસ કરીને વિજ્ઞાન જેવા વિષયમાં વિદ્યાર્થીઓના મનમાં પ્રશ્નો ઉભા કરવા, તેમને પ્રયોગ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવા અને આસપાસની દુનિયા સાથે વિજ્ઞાનને જોડીને સમજાવવાની જરૂરિયાત વધી છે.
ધોરણ 6થી 8નો સમયગાળો વિદ્યાર્થીઓ માટે ખાસ મહત્વનો હોય છે. આ વયે તેઓ કુદરતી ઘટનાઓ, શરીર, પર્યાવરણ, ઊર્જા, પદાર્થ, ગતિ અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક બાબતો અંગે અનેક પ્રશ્નો પૂછવા લાગે છે. શિક્ષક જો આ પ્રશ્નોને યોગ્ય રીતે સંભાળે તો વિદ્યાર્થીઓમાં વિજ્ઞાન પ્રત્યે રસ વધુ મજબૂત થઈ શકે છે.
NCERTનો આ કોર્સ શિક્ષકોને માત્ર “શું ભણાવવું” તે સમજાવવાને બદલે “કેવી રીતે ભણાવવું” તેના પર પણ વિચારવાની તક આપે છે. સત્તાવાર કોર્સ વર્ણન મુજબ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ, તર્કશક્તિ, જિજ્ઞાસા, સર્જનાત્મકતા અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ અંગે વિદ્યાર્થીઓમાં સમજ વિકસાવવી પણ કાર્યક્રમના મુખ્ય ઉદ્દેશોમાં સામેલ છે.
આ કોર્સ નોકરી માટેની નવી લાયકાત નથી
અહીં ઉમેદવારોએ એક મહત્વની બાબત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ. આ કોર્સને શિક્ષક તરીકેની ભરતી માટે જરૂરી કોઈ મૂળભૂત લાયકાતના વિકલ્પ તરીકે જોવો નહીં.
NCERTની અગાઉની સત્તાવાર FAQમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે આ કોર્સ શૈક્ષણિક અને વ્યાવસાયિક વિકાસ માટેનો કાર્યક્રમ છે. તેને શિક્ષકની નિમણૂક માટે જરૂરી અન્ય લાયકાતની સમકક્ષ ગણવામાં આવતો નથી અને તેના આધારે ભરતીમાં છૂટનો દાવો કરી શકાતો નથી.
એટલે જે ઉમેદવારો સરકારી કે ખાનગી શાળામાં શિક્ષકની નોકરી મેળવવા માટે જરૂરી લાયકાત શોધી રહ્યા છે, તેમણે પોતાની ભરતી સંબંધિત તમામ શૈક્ષણિક અને વ્યાવસાયિક માપદંડ અલગથી તપાસવા જોઈએ.
શિક્ષકો માટે એક વ્યવહારુ તક
વાસ્તવમાં જોવામાં આવે તો આ કોર્સ એવા શિક્ષકો માટે ઉપયોગી બની શકે છે, જેઓ પોતાના વિષયજ્ઞાનને સતત અપડેટ કરવા માંગે છે. ઓનલાઈન ફોર્મેટને કારણે અન્ય શહેર કે રાજ્યમાં રહેતા શિક્ષકો પણ તેમાં જોડાઈ શકે છે.
ખાસ કરીને નાના શહેરો અને દૂરના વિસ્તારોમાં કામ કરતા શિક્ષકો માટે આવી ઓનલાઈન તાલીમ ઉપયોગી બની શકે છે, કારણ કે તેમને તાલીમ માટે લાંબી મુસાફરી કરવાની જરૂર પડતી નથી. એકવાર કોર્સમાં જોડાયા બાદ તેઓ ડિજિટલ માધ્યમથી અભ્યાસ કરી શકે છે.
આ સાથે શિક્ષકો કોર્સ દરમિયાન મળતી શૈક્ષણિક સામગ્રીમાંથી પોતાના વર્ગખંડ માટે નવા વિચારો પણ મેળવી શકે છે. વિજ્ઞાનના મુશ્કેલ ખ્યાલોને ઉદાહરણ, પ્રવૃત્તિ અથવા મલ્ટીમીડિયા સામગ્રી દ્વારા સમજાવવાની પદ્ધતિ વિદ્યાર્થીઓના શીખવાના અનુભવને વધુ અસરકારક બનાવી શકે છે.
અરજી કરતા પહેલા આ બાબતો યાદ રાખો
2026-27 બેચ માટે અરજી કરવા ઇચ્છતા ઉમેદવારોએ કેટલીક તારીખો ખાસ યાદ રાખવી જોઈએ. રજિસ્ટ્રેશન 12 ઓક્ટોબર 2026થી શરૂ થશે, જ્યારે અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ 12 નવેમ્બર 2026 છે. કોર્સ 16 નવેમ્બર 2026થી શરૂ થવાનો છે અને લગભગ 40 સપ્તાહ ચાલશે.
કોર્સની ફી ₹2,000 છે અને અભ્યાસ માટે દર અઠવાડિયે આશરે 6થી 8 કલાકનો સમય આપવો પડશે. 40 મોડ્યુલ પૂર્ણ કર્યા બાદ જ અંતિમ પરીક્ષાની પાત્રતા મળશે.
આથી જે શિક્ષકો ખરેખર કોર્સ પૂર્ણ કરવા માંગે છે તેમણે માત્ર રજિસ્ટ્રેશન કરાવીને છોડવાને બદલે શરૂઆતથી જ અઠવાડિયું પ્રમાણે અભ્યાસનું આયોજન કરવું જોઈએ.
કેવી રીતે મળશે વધુ માહિતી?
રસ ધરાવતા ઉમેદવારોને અરજી અને એનરોલમેન્ટ પહેલાં NCERT તથા NCERTXની સત્તાવાર માહિતી તપાસવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. સત્તાવાર કોર્સ પેજ પર 2026-27 બેચ, એનરોલમેન્ટની શરૂઆત અને કોર્સના ઉદ્દેશોની વિગતો ઉપલબ્ધ છે.
સારાંશમાં, ધોરણ 6થી 8ના વિજ્ઞાન શિક્ષકો માટે NCERTનો આ ઓનલાઈન ડિપ્લોમા કોર્સ પોતાની શૈક્ષણિક ક્ષમતામાં વધારો કરવા માટે એક ઉપયોગી તક બની શકે છે. 40 સપ્તાહના આ કાર્યક્રમમાં વિષયજ્ઞાન સાથે શિક્ષણ પદ્ધતિ, વિદ્યાર્થીઓની શીખવાની પ્રક્રિયા અને વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણી વિકસાવવા જેવા પાસાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ઓછા ખર્ચે અને ઓનલાઈન માધ્યમથી ઉપલબ્ધ હોવાથી નોકરી કરતા શિક્ષકો માટે પણ તે વ્યવહારુ વિકલ્પ બની શકે છે.
