SIR વિવાદ વચ્ચે BJPનો વિપક્ષ પર પ્રહાર: ‘અમારી મદદ જ્ઞાનેશ નહીં, ગણેશજી કરી રહ્યા છે’, સંબિત પાત્રાએ રાહુલ ગાંધી પર કર્યા આકરા સવાલ
દેશમાં મતદાર યાદીની ચકાસણી અને Special Intensive Revision એટલે કે SIRને લઈને રાજકીય ગરમાવો સતત વધી રહ્યો છે. ચૂંટણી પંચની કામગીરીને લઈને વિપક્ષી પક્ષો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવી રહેલા સવાલો વચ્ચે હવે ભારતીય જનતા પાર્ટીએ પણ આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. ભાજપના સાંસદ અને પ્રવક્તા સંબિત પાત્રાએ વિપક્ષ, ખાસ કરીને કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધી પર અનેક ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
સંબિત પાત્રાએ પોતાના નિવેદનમાં વિપક્ષ પર ચૂંટણી પંચને નિશાન બનાવવાના નામે દેશના રાજકીય વાતાવરણમાં અસ્થિરતા ઊભી કરવાનો આરોપ લગાવ્યો. તેમણે દાવો કર્યો કે વિપક્ષ લાંબા સમયથી રાહુલ ગાંધીને ફરી રાજકીય રીતે સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે અને જ્યારે અન્ય મુદ્દાઓથી અપેક્ષિત સફળતા મળી નથી ત્યારે હવે ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી પંચને લઈને સવાલો ઊભા કરવામાં આવી રહ્યા છે.
આ સમગ્ર વિવાદમાં સંબિત પાત્રાનું એક નિવેદન ખાસ ચર્ચામાં આવ્યું છે. તેમણે કટાક્ષ કરતાં કહ્યું કે ભાજપને ચૂંટણી જીતવામાં જ્ઞાનેશ કુમારની મદદની જરૂર નથી, પરંતુ “ગણેશજી”ના આશીર્વાદ અને દેશની જનતાની સમજદારી તેમની સાથે છે.
‘જ્ઞાનેશ નહીં, ગણેશજીની મદદથી જીતીએ છીએ’
ચૂંટણી પંચના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને લઈને વિપક્ષ તરફથી થઈ રહેલા આરોપોનો જવાબ આપતા સંબિત પાત્રાએ ભાજપની ચૂંટણી જીત અંગે પોતાનો પક્ષ રજૂ કર્યો.
તેમણે કહ્યું કે જ્ઞાનેશ કુમારની નિમણૂક ફેબ્રુઆરી 2025માં થઈ હતી. તેમના કહેવા પ્રમાણે, ભાજપે તે પહેલાં પણ લોકસભા અને વિવિધ રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓમાં સફળતા મેળવી હતી. તેથી ભાજપની જીતને કોઈ એક ચૂંટણી અધિકારી સાથે જોડવી યોગ્ય નથી.
આ મુદ્દાને વધુ રાજકીય રંગ આપતા તેમણે કહ્યું કે ભાજપની મદદ જ્ઞાનેશ કુમાર નહીં, પરંતુ ગણેશજી કરી રહ્યા છે. ગણેશજીને બુદ્ધિ, વિદ્યા અને જ્ઞાનના દેવતા તરીકે યાદ કરતાં તેમણે એવો સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો કે દેશની જનતા પોતાની સમજ અને રાજકીય નિર્ણયશક્તિના આધારે મત આપે છે.
સંબિત પાત્રાના આ નિવેદનનો સીધો નિશાન કોંગ્રેસ અને રાહુલ ગાંધી તરફ હતો. તેમનો દાવો હતો કે મતદારો પરિવારવાદ કરતાં વિકાસ અને મજબૂત નેતૃત્વને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે.
SIRને લઈને કેમ છે આટલો વિવાદ?
SIR એટલે Special Intensive Revision. આ પ્રક્રિયા અંતર્ગત મતદાર યાદીમાં રહેલા નામોની વિગતવાર ચકાસણી કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ મતદાર યાદીને વધુ ચોક્કસ બનાવવાનો અને અયોગ્ય અથવા ખોટી રીતે નોંધાયેલા નામોને દૂર કરવાનો હોવાનું ચૂંટણી પંચનું વલણ છે.
પરંતુ વિપક્ષી પક્ષો આ પ્રક્રિયાને લઈને અનેક સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. તેમની મુખ્ય ચિંતા એ છે કે જો મતદાર યાદીની ચકાસણીની પ્રક્રિયા યોગ્ય રીતે નહીં થાય તો વાસ્તવિક મતદારોના નામ પણ યાદીમાંથી બહાર થઈ શકે છે.
વિપક્ષનું કહેવું છે કે ચૂંટણીમાં દરેક પાત્ર નાગરિકને મતદાનનો અધિકાર મળે તે સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને ગરીબ, સ્થળાંતર કરનારા, વૃદ્ધ અને દસ્તાવેજોની મર્યાદા ધરાવતા લોકો માટે આવી પ્રક્રિયા મુશ્કેલ બની શકે છે તેવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
બીજી તરફ ભાજપ અને ચૂંટણી પંચ તરફથી એવો તર્ક આપવામાં આવે છે કે મતદાર યાદીમાં ખોટા, ડુપ્લિકેટ અથવા અયોગ્ય નામો હોય તો તેમને ઓળખવા અને યાદીને સુધારવી પણ લોકશાહી પ્રક્રિયાનો જ એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
ભાજપનો આરોપ: ચૂંટણી પંચ પર રાજકીય દબાણ બનાવવાનો પ્રયાસ
સંબિત પાત્રાએ વિપક્ષ પર આરોપ લગાવ્યો કે ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવાનું એક મોટું રાજકીય અભિયાન ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે.
તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, રાહુલ ગાંધીને રાજકીય રીતે ફરી મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ ઘણા સમયથી ચાલી રહ્યો છે. જ્યારે અન્ય મુદ્દાઓ દ્વારા તેમને અપેક્ષિત રાજકીય લાભ મળ્યો નહીં ત્યારે હવે ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે શંકા ઊભી કરવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
તેમણે વિપક્ષના વલણને “અરાજકતાનું વાતાવરણ” ઊભું કરવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો. જોકે આ ભાજપનું રાજકીય મૂલ્યાંકન છે અને વિપક્ષી પક્ષો આ આરોપોને સ્વાભાવિક રીતે નકારી શકે છે.
વિપક્ષનું કહેવું રહ્યું છે કે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની કામગીરી અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવાનું લોકશાહીમાં સંપૂર્ણપણે યોગ્ય છે. તેથી બંને પક્ષો વચ્ચેનો આ મતભેદ આગામી સમયમાં વધુ ઉગ્ર બનવાની શક્યતા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં
SIR વિવાદ માત્ર રાજકીય મંચ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યો. આ મુદ્દાને લઈને કાનૂની ચર્ચા પણ થઈ રહી છે.
સંબિત પાત્રાએ પોતાના નિવેદનમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી કાર્યવાહીનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે ચૂંટણી પંચ અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અંગે કોર્ટમાં થયેલી કાર્યવાહી દરમિયાન પણ વિપક્ષ દ્વારા રાજકીય સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા.
તેમણે એવો સવાલ કર્યો કે જો મામલો ન્યાયિક પ્રક્રિયા હેઠળ છે તો કોર્ટના નિર્ણયની રાહ જોવી જોઈએ કે નહીં?
અહીં મહત્વની બાબત એ છે કે ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ જ્યારે અદાલતમાં પહોંચે છે ત્યારે તેના પર રાજકીય પક્ષોની પ્રતિક્રિયા સ્વાભાવિક રીતે વધુ તીવ્ર બને છે. એક તરફ પક્ષો પોતાના મતદારો સમક્ષ પોતાનું વલણ રજૂ કરે છે અને બીજી તરફ ન્યાયિક પ્રક્રિયા પોતાના બંધારણીય માળખા પ્રમાણે આગળ વધે છે.
Form 6ને લઈને પણ વિવાદ
SIRની પ્રક્રિયામાં Form 6ની ભૂમિકા અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. ભાજપે દાવો કર્યો કે Form 6માં મૂળભૂત ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ SIR પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં રાખીને તેની સાથે જરૂરી ઘોષણા અથવા વધારાની માહિતી જોડવામાં આવી છે.
વિપક્ષ તરફથી આ બાબતે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને મતદારો માટે ફોર્મ ભરવાની પ્રક્રિયા કેટલી સરળ રહેશે અને કયા દસ્તાવેજો જરૂરી બનશે તે મુદ્દે ચર્ચા થઈ રહી છે.
મતદાર યાદી સાથે જોડાયેલી કોઈપણ પ્રક્રિયામાં નાની ભૂલ પણ મોટી રાજકીય અસર ઊભી કરી શકે છે. કારણ કે મતદાર યાદીમાં નામ ન હોય તો પાત્ર વ્યક્તિ ચૂંટણીના દિવસે મતદાન કરી શકતી નથી.
એટલે SIRની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા, સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા અને ફરિયાદ નિવારણની વ્યવસ્થા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
‘બેલેટ પેપરથી ચૂંટણી કરાવો’ની માંગ પર પણ ભાજપનો હુમલો
ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચામાં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે સહિત કેટલાક વિપક્ષી નેતાઓ દ્વારા બેલેટ પેપરથી ચૂંટણી કરવાની માંગનો મુદ્દો પણ સામે આવ્યો છે.
સંબિત પાત્રાએ આ માંગ પર વળતો સવાલ કર્યો કે જો બેલેટ પેપરને ફરીથી શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ માનવામાં આવે છે તો ભૂતકાળમાં કોંગ્રેસની સરકારો દરમિયાન ઈલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીનનો ઉપયોગ શા માટે આગળ વધ્યો?
તેમણે ખાસ કરીને રાજીવ ગાંધીના સમયગાળાનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે ઈલેક્ટ્રોનિક મતદાન તરફ આગળ વધવાની પ્રક્રિયા કોંગ્રેસના શાસનકાળમાં જ શરૂ થઈ હતી.
ભાજપનો આ તર્ક એ વાત તરફ ઈશારો કરે છે કે EVM અંગેના સવાલો આજે ઉઠાવવામાં આવે છે, પરંતુ તેના ઉપયોગ તરફનો પ્રવાસ દેશની અગાઉની સરકારોના સમયમાં પણ થયો હતો.
જોકે EVM અંગે વિશ્વસનીયતા અને પારદર્શિતાની ચર્ચા માત્ર એક પક્ષનો મુદ્દો નથી. ભારતની ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ટેક્નોલોજીના ઉપયોગ સાથે તેની ચકાસણી અને વિશ્વસનીયતા અંગે સતત જાહેર ચર્ચા થતી રહી છે.
ત્રિપુરાની ચૂંટણીનો પણ ઉલ્લેખ
સંબિત પાત્રાએ પોતાના નિવેદનમાં ત્રિપુરામાં તાજેતરમાં થયેલી સ્થાનિક ચૂંટણીનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે જ્યાં બેલેટ પેપરનો ઉપયોગ થયો હતો ત્યાં પણ ભાજપે જીત મેળવી હતી.
આ ઉદાહરણ દ્વારા તેમણે એવો સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો કે ભાજપની ચૂંટણી સફળતા માત્ર EVM સાથે જોડાયેલી નથી.
તેમના તર્ક પ્રમાણે જો ભાજપની જીત પાછળ માત્ર ચૂંટણી મશીન અથવા કોઈ એક સંસ્થાની ભૂમિકા હોત તો બેલેટ પેપરથી થયેલી ચૂંટણીમાં પણ પાર્ટીને સફળતા ન મળવી જોઈએ.
આ દલીલ દ્વારા ભાજપ વિપક્ષના EVM અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગેના આરોપોને રાજકીય રીતે પડકારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
‘રાહુલ ગાંધીને વારંવાર લોન્ચ કરવામાં આવી રહ્યા છે’
સંબિત પાત્રાએ પોતાના નિવેદનમાં રાહુલ ગાંધી પર વ્યક્તિગત રાજકીય પ્રહાર પણ કર્યો.
તેમણે દાવો કર્યો કે કોંગ્રેસ અને વિપક્ષી પક્ષો રાહુલ ગાંધીને વારંવાર “લોન્ચ” અથવા “રિલૉન્ચ” કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે, રાહુલ ગાંધીને રાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં મજબૂત નેતા તરીકે સ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયા સતત ચાલી રહી છે.
ભાજપનો લાંબા સમયથી એવો રાજકીય નેરેટિવ રહ્યો છે કે કોંગ્રેસમાં નેતૃત્વ એક પરિવાર સુધી મર્યાદિત છે. બીજી તરફ કોંગ્રેસ અને તેના સમર્થકો રાહુલ ગાંધીને ભાજપ સામેના મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ચહેરા તરીકે રજૂ કરતા આવ્યા છે.
આથી રાહુલ ગાંધીને લઈને ભાજપ અને કોંગ્રેસ વચ્ચેની રાજકીય લડાઈ હવે માત્ર ચૂંટણી સુધી મર્યાદિત નથી રહી. બંને પક્ષો પોતાના નેતૃત્વને લઈને અલગ-અલગ નેરેટિવ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
2.8 કરોડ નામોનો મુદ્દો
સંબિત પાત્રાએ મતદાર યાદીમાંથી મૃત લોકોના નામ દૂર કરવાના મુદ્દે પણ રાહુલ ગાંધીને સવાલ કર્યો.
તેમણે સવાલ કર્યો કે જો મોટી સંખ્યામાં મૃત વ્યક્તિઓના નામ મતદાર યાદીમાં રહે તો શું તેને સુધારવું ન જોઈએ?
મતદાર યાદીમાંથી મૃત લોકોના નામ દૂર કરવાનું કામ કોઈપણ ચૂંટણી પ્રણાલી માટે જરૂરી છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયા કેવી રીતે કરવામાં આવે છે અને નામ દૂર કરતાં પહેલાં પૂરતી ચકાસણી થાય છે કે નહીં તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
આ જ જગ્યાએ SIRની સમગ્ર ચર્ચા ફરી પાછી આવે છે. ચૂંટણી યાદી શુદ્ધ અને અપડેટ હોવી જોઈએ, પરંતુ વાસ્તવિક મતદારોના નામ ભૂલથી દૂર ન થાય તેની પણ ખાતરી જરૂરી છે.
કર્ણાટક અને તમિલનાડુની ચૂંટણીઓ અંગે પણ સવાલ
ભાજપના નેતાએ વધુ એક રાજકીય સવાલ ઉઠાવતા કહ્યું કે જો ચૂંટણીમાં “વોટ ચોરી” થતી હોવાના આક્ષેપ કરવામાં આવે છે તો અગાઉ ભાજપની બહારની સરકારો જીતેલી ચૂંટણીઓ અંગે પણ આવા જ સવાલો પૂછવા જોઈએ.
તેમણે કર્ણાટક અને તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોના ચૂંટણી પરિણામોનો ઉલ્લેખ કરીને વિપક્ષ સામે પ્રશ્ન મૂક્યો કે શું ત્યાં થયેલી જીતને પણ મતદાન પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા આરોપોથી જોવામાં આવશે?
આ પ્રકારના સવાલો રાજકીય રીતે બંને પક્ષોને એકબીજા સામે રક્ષણાત્મક સ્થિતિમાં મૂકે છે. જો એક પક્ષ ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર સવાલ કરે છે તો બીજો પક્ષ અગાઉના પરિણામોનો હવાલો આપીને તેની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવે છે.
1993 પહેલાં ચૂંટણી પંચની નિમણૂક કેવી રીતે થતી હતી?
સંબિત પાત્રાએ ચૂંટણી પંચની નિમણૂક અંગેના બંધારણીય અને ઐતિહાસિક મુદ્દાને પણ ચર્ચામાં ખેંચ્યો.
તેમણે સવાલ કર્યો કે ભૂતકાળમાં ચૂંટણી પંચની નિમણૂકની વ્યવસ્થા અલગ હતી ત્યારે શું તે સમયની સરકારો પોતાના મનપસંદ લોકોને નિમણૂક કરતી હતી?
આ સવાલ દ્વારા તેઓ વિપક્ષને એ યાદ અપાવવા માગતા હતા કે ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અંગે ચર્ચા માત્ર આજના સમયની નથી. ચૂંટણી પંચની રચના, ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક અને સંસ્થાની સ્વાયત્તતા અંગે વર્ષોથી રાજકીય અને કાનૂની ચર્ચા થતી રહી છે.
આ મુદ્દો હવે વધુ મહત્વનો બન્યો છે કારણ કે ચૂંટણી પંચ દેશની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય સંસ્થાઓમાંની એક છે અને તેના દરેક નિર્ણયની સીધી અસર ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર પડે છે.
આખરે મુદ્દો શું છે?
હાલની સમગ્ર રાજકીય લડાઈને જોવામાં આવે તો એક તરફ વિપક્ષ ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા, SIRની પ્રક્રિયા અને મતદાર યાદીમાં ફેરફાર અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યો છે.
બીજી તરફ ભાજપનો દાવો છે કે વિપક્ષ હાર સ્વીકારવાને બદલે ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર શંકા ઊભી કરી રહ્યો છે. ભાજપ કહે છે કે ચૂંટણી પંચ અંગેના આરોપો રાજકીય હેતુથી કરવામાં આવી રહ્યા છે.
આ બંને દાવાઓ વચ્ચે સાચો જવાબ પારદર્શક પ્રક્રિયા અને વિશ્વસનીય આંકડાઓથી જ મળી શકે છે.
લોકશાહીમાં ચૂંટણીની વિશ્વસનીયતા માત્ર ચૂંટણી જીતનાર પક્ષ માટે નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. મતદારને વિશ્વાસ હોવો જોઈએ કે તેનું નામ મતદાર યાદીમાં યોગ્ય રીતે છે, તેનું મત સુરક્ષિત છે અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા નિષ્પક્ષ રીતે થઈ રહી છે.
SIRને લઈને રાજકીય અને કાનૂની ચર્ચા આગામી દિવસોમાં વધુ તેજ થઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી કાર્યવાહી, ચૂંટણી પંચના સ્પષ્ટીકરણો અને રાજકીય પક્ષોની પ્રતિક્રિયાઓ—આ બધું આગામી રાજકીય ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની શકે છે.
ભાજપ પોતાના તરફથી ચૂંટણી પંચનો બચાવ વધુ આક્રમક રીતે કરશે, જ્યારે કોંગ્રેસ અને અન્ય વિપક્ષી પક્ષો મતદાર યાદીની પ્રક્રિયા અંગે પારદર્શિતાની માંગને વધુ જોરથી આગળ ધપાવી શકે છે.
આ સમગ્ર વિવાદમાં સામાન્ય મતદારો માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે રાજકીય નિવેદનો કરતાં સત્તાવાર નિયમો અને પોતાની મતદાર વિગતો પર ધ્યાન આપવામાં આવે.
