નેપાળમાં Gen-Z આંદોલનકારીઓની મુશ્કેલી વધી: 1,700 કેસમાંથી માત્ર 300 પરત ખેંચવાની તૈયારી, સરકાર સામે નારાજગી
નેપાળની રાજનીતિમાં યુવાનોના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા Gen-Z આંદોલને થોડા સમય પહેલાં સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. સરકારની નીતિઓ, સોશિયલ મીડિયા પરના પ્રતિબંધો અને સત્તા સામે વધતા અસંતોષને કારણે શરૂ થયેલું આ આંદોલન ધીમે ધીમે મોટા જનઆંદોલનમાં પરિવર્તિત થયું હતું. આ દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં યુવાનો રસ્તા પર ઉતર્યા હતા અને દેશની રાજકીય વ્યવસ્થાને પણ તેની અસર થઈ હતી.
આંદોલન બાદ સત્તામાં આવેલા નેતાઓએ પ્રદર્શનકારીઓ સામે નોંધાયેલા કેસ પરત ખેંચવાનું વચન આપ્યું હતું. ખાસ કરીને Gen-Z સાથે થયેલા સમજૂતીના ભાગરૂપે આંદોલન દરમિયાન નોંધાયેલા કેસો પાછા ખેંચવાની વાત કરવામાં આવી હતી. પરંતુ હવે આ વચનના અમલને લઈને નવો વિવાદ ઊભો થયો છે.
સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલી પ્રક્રિયા અને તપાસ બાદ જાણવા મળ્યું છે કે આંદોલન દરમિયાન નોંધાયેલા તમામ કેસ પાછા ખેંચવાના બદલે માત્ર મર્યાદિત સંખ્યામાં કેસ પરત ખેંચવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ નિર્ણયથી Gen-Z આંદોલન સાથે જોડાયેલા યુવાનોમાં ભારે નારાજગી જોવા મળી રહી છે.
1,700થી વધુ લોકો સામે કેસ, પરંતુ માત્ર 300ને રાહત?
નેપાળમાં Gen-Z આંદોલન દરમિયાન નોંધાયેલા કેસોની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, આંદોલન સાથે જોડાયેલી અલગ-અલગ ઘટનાઓમાં કુલ આશરે 1,700થી વધુ લોકો આરોપી બનાવવામાં આવ્યા હતા.
આ કેસોની સમીક્ષા કરવા માટે સરકાર દ્વારા નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ બાબુરામ રેગમીની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિ બનાવવામાં આવી હતી. સમિતિનું કામ એ નક્કી કરવાનું હતું કે કયા કેસો આંદોલનના સ્વરૂપને ધ્યાનમાં રાખીને પરત ખેંચી શકાય અને કયા કેસોમાં કાયદાકીય કાર્યવાહી ચાલુ રાખવી જરૂરી છે.
હવે સમિતિની ભલામણોમાં માત્ર આશરે 300 આરોપીઓ સામેના કેસ પાછા ખેંચવાની વાત સામે આવી છે. એટલે કે, જો આ ભલામણનો અમલ થાય તો બાકીના મોટા ભાગના આરોપીઓ સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી ચાલુ રહી શકે છે.
આ સંખ્યા સામે આવતા Gen-Z કાર્યકરોમાં પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે જો સરકારનું અગાઉનું વચન તમામ આંદોલનકારીઓ સામેના કેસ પાછા ખેંચવાનું હતું, તો હવે માત્ર 300 લોકો સુધી રાહત કેમ મર્યાદિત કરવામાં આવી રહી છે?
વિવાદનું મૂળ શું છે?
આ સમગ્ર વિવાદનું મુખ્ય કારણ એ છે કે સરકાર અને Gen-Z આંદોલનકારીઓ વચ્ચે થયેલી સમજૂતીને બંને પક્ષ અલગ રીતે જોઈ રહ્યા છે.
સરકારનું કહેવું છે કે દરેક કેસને એક જ શ્રેણીમાં મૂકી શકાય નહીં. કેટલાક લોકો સામે માત્ર વિરોધ પ્રદર્શન અથવા જાહેર સ્થળે દેખાવો કરવા બદલ કેસ નોંધાયા હતા, જ્યારે કેટલાક લોકો સામે પોલીસ પર હુમલો, સરકારી મિલકતને નુકસાન પહોંચાડવા, લૂંટફાટ અને અન્ય ગંભીર આરોપો લગાવવામાં આવ્યા હતા.
સરકારના દૃષ્ટિકોણ પ્રમાણે સામાન્ય વિરોધ પ્રદર્શન સાથે સંબંધિત કેસો પર સહાનુભૂતિપૂર્વક વિચાર કરી શકાય છે, પરંતુ ગંભીર ગુનાઓ સાથે જોડાયેલા કેસોને સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત કરી દેવા યોગ્ય નથી.
આ જ તફાવત હવે સરકાર અને Gen-Z વચ્ચેના તણાવનું મુખ્ય કારણ બન્યો છે.
પોલીસ પર હુમલાના કેસમાં સરકારનો કડક અભિગમ
સમિતિએ એવો અભિગમ અપનાવ્યો હોવાનું જાણવા મળે છે કે જ્યાં માત્ર વિરોધ અથવા આંદોલનમાં ભાગ લેવાનો આરોપ હોય ત્યાં કેસ પાછો ખેંચી શકાય. પરંતુ જ્યાં પોલીસકર્મીઓ પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હોય અથવા સરકારી સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવાનો આરોપ હોય ત્યાં કેસ પાછો ખેંચવો યોગ્ય ગણાશે નહીં.
નેપાળ સરકારના આંકડા પ્રમાણે 1,400થી વધુ લોકો સામે ગંભીર પ્રકારના આરોપો લગાવવામાં આવ્યા છે. આ આરોપોમાં સરકારી મિલકતને નુકસાન પહોંચાડવા અથવા લૂંટફાટ કરવા અને પોલીસ સાથે હિંસક અથડામણ જેવા કેસનો સમાવેશ થાય છે.
આમાંથી કેટલાક કેસ તો પહેલેથી જ અદાલત સુધી પહોંચી ચૂક્યા છે. આશરે 50થી વધુ લોકો સામે કોર્ટમાં કાર્યવાહી શરૂ થઈ હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
સરકાર માટે હવે આ સૌથી મુશ્કેલ કાનૂની મુદ્દો છે. એકવાર કેસ ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં પ્રવેશી જાય પછી તેને રાજકીય નિર્ણય દ્વારા સરળતાથી સમાપ્ત કરી શકાય નહીં. સરકારને કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને ન્યાયિક સત્તાની મર્યાદાઓને પણ ધ્યાનમાં લેવી પડશે.
શરૂઆતમાં તો તમામ કેસ પાછા ખેંચવાનું વચન હતું
Gen-Z આંદોલન બાદ નેપાળમાં રાજકીય સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો હતો. કેપી શર્મા ઓલીની સરકાર સત્તામાંથી બહાર થઈ અને ત્યારબાદ સુશીલા કાર્કીના નેતૃત્વમાં વચગાળાની સરકાર રચાઈ હતી.
આ રાજકીય પરિવર્તન દરમિયાન આંદોલનકારીઓ સાથે વાતચીત કરવામાં આવી હતી. Gen-Z આંદોલનકારીઓની માંગણીઓમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ માંગ એ હતી કે પ્રદર્શન દરમિયાન તેમની સામે નોંધાયેલા કેસો પાછા ખેંચવામાં આવે.
તે સમયે સરકાર તરફથી એવો સંકેત આપવામાં આવ્યો હતો કે આંદોલનમાં ભાગ લેનારા લોકો સામે નોંધાયેલા કેસોને સમાપ્ત કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવશે.
પછી બાલેન શાહની સરકાર તરફથી પણ આ મુદ્દે કાર્યવાહી કરવાની વાત કરવામાં આવી હતી. ગૃહમંત્રી સુદાન ગુરુંગે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે સરકાર આંદોલનકારીઓ સામેના કેસ પાછા ખેંચવાની પ્રક્રિયા અંગે આગળ વધી રહી છે.
આ નિવેદનોને કારણે Gen-Z કાર્યકરોમાં એવી અપેક્ષા ઊભી થઈ હતી કે આંદોલન સાથે જોડાયેલા મોટાભાગના લોકો સામેની કાયદાકીય કાર્યવાહી સમાપ્ત થઈ જશે.
પરંતુ હવે સમિતિની ભલામણ સામે આવતા સમગ્ર મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે.
Gen-Z નેતાઓ કેમ નારાજ છે?
Gen-Z આંદોલન સાથે જોડાયેલા કાર્યકરોનું માનવું છે કે સરકારે અગાઉ આપેલા વચનનો અર્થ હવે બદલવામાં આવી રહ્યો છે.
તેમના મતે આંદોલન દરમિયાન પોલીસ દ્વારા અનેક લોકો સામે ગંભીર ફોજદારી કલમો લગાવવામાં આવી હતી. તેઓ દાવો કરે છે કે ઘણા લોકો સામે કેસ નોંધતી વખતે તેમની ભૂમિકા અને આરોપોની ગંભીરતાની યોગ્ય તપાસ કરવામાં આવી ન હતી.
Gen-Z નેતા સરિશ્મા થાપાએ આ અંગે સરકારની કાર્યવાહી સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે જો સરકાર અને આંદોલનકારીઓ વચ્ચે કોઈ સમજૂતી થઈ હતી, તો તેની ભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને કેસોની સમીક્ષા થવી જોઈએ.
આંદોલનકારીઓનો સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે તપાસ દરમિયાન દરેક કેસને વ્યક્તિગત રીતે કેટલો તપાસવામાં આવ્યો? શું માત્ર પોલીસ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી ફરિયાદોને આધારે નિર્ણય લેવામાં આવ્યો કે પછી દરેક આરોપીની ભૂમિકા, ઘટનાસ્થળ અને પુરાવાઓની પણ તપાસ થઈ?
આ પ્રશ્નોના સ્પષ્ટ જવાબ ન મળે ત્યાં સુધી સરકારના નિર્ણય પર સવાલો ઉઠતા રહેશે.
સરકાર માટે પણ આ સરળ નિર્ણય નથી
બીજી તરફ, સરકારની સ્થિતિને પણ સંપૂર્ણપણે અવગણી શકાય નહીં.
કોઈપણ લોકશાહી દેશમાં વિરોધ કરવાનો અધિકાર મહત્વપૂર્ણ છે. લોકો સરકારની નીતિઓ સામે અવાજ ઉઠાવી શકે છે, રેલી કાઢી શકે છે અને પોતાની માંગણીઓ રજૂ કરી શકે છે. પરંતુ વિરોધ દરમિયાન જો હિંસા થાય, પોલીસકર્મીઓ પર હુમલો થાય અથવા જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે તો કાયદાકીય જવાબદારીનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
સરકારનું કહેવું છે કે આંદોલનકારીઓના લોકશાહી અધિકારોનું રક્ષણ થવું જોઈએ, પરંતુ તેની સાથે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી પણ જરૂરી છે.
જો ગંભીર ગુનાના આરોપ ધરાવતા તમામ લોકોના કેસ એકસાથે પાછા ખેંચી લેવામાં આવે તો ભવિષ્યમાં એવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે કે કોઈપણ મોટા આંદોલન દરમિયાન થયેલી હિંસાને રાજકીય સમજૂતીના આધારે માફ કરી શકાય.
આ જ કારણસર સરકાર કદાચ કેસોને અલગ-અલગ કેટેગરીમાં વહેંચીને નિર્ણય લઈ રહી છે.
આંદોલનથી શરૂ થયેલો રાજકીય સંદેશ
Gen-Z આંદોલનને માત્ર સોશિયલ મીડિયા અથવા યુવાનોના વિરોધ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. આંદોલને નેપાળના રાજકીય વર્ગ સામે યુવાનોની વધતી અસંતોષની લાગણીને પણ ઉજાગર કરી હતી.
નવી પેઢી સરકાર પાસેથી વધુ પારદર્શિતા, જવાબદારી અને ઝડપી નિર્ણય લેવાની અપેક્ષા રાખે છે. સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના યુગમાં યુવાનો કોઈપણ સરકારી નિર્ણય પર તરત પ્રતિક્રિયા આપે છે.
આંદોલન દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા પર નિયંત્રણ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અંગે સરકારના નિર્ણય સામે ખાસ નારાજગી જોવા મળી હતી. યુવાનોનું માનવું હતું કે સરકાર અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ લાદવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
આ વિરોધ પછી જે રાજકીય પરિવર્તન આવ્યું તેણે સમગ્ર ઘટનાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવી દીધી.
શું આ ફરી એક મોટું આંદોલન બની શકે?
હાલમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે કેસ પાછા ખેંચવાના મુદ્દે Gen-Z ફરી રસ્તા પર ઉતરશે કે નહીં.
જો સરકાર અને આંદોલનકારીઓ વચ્ચે સંવાદથી ઉકેલ નહીં આવે તો યુવાનોમાં અસંતોષ વધી શકે છે. ખાસ કરીને એવા લોકો, જેમને લાગતું હતું કે સરકારના વચન પ્રમાણે તેમના સામેની કાયદાકીય કાર્યવાહી સમાપ્ત થઈ જશે, તેઓ પોતાને છેતરાયેલા અનુભવી શકે છે.
જોકે હાલ સરકાર પાસે સમાધાન માટે હજુ પણ માર્ગ ખુલ્લો છે. સરકાર કેસોની વધુ પારદર્શક સમીક્ષા કરી શકે છે, સામાન્ય વિરોધ પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલા કેસોને ઝડપથી સમાપ્ત કરી શકે છે અને ગંભીર આરોપો ધરાવતા કેસોમાં નિષ્પક્ષ તપાસની ખાતરી આપી શકે છે.
આ રીતે સરકાર કાયદાકીય પ્રક્રિયા જાળવી રાખીને આંદોલનકારીઓની ચિંતાઓ પણ દૂર કરી શકે છે.
ન્યાય અને રાજકીય વચન વચ્ચેનો સંઘર્ષ
નેપાળની હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે રાજકીય સમજૂતી અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું.
એક તરફ સરકાર પર પોતાના રાજકીય વચનને પૂર્ણ કરવાની જવાબદારી છે. બીજી તરફ ગંભીર ગુનાના કેસો હોય તો આરોપીઓને યોગ્ય ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો સામનો કરવો પડે તે પણ જરૂરી છે.
જો દરેક કેસને માત્ર “આંદોલનનો કેસ” કહીને બંધ કરી દેવામાં આવે તો ન્યાય વ્યવસ્થા અંગે પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે. પરંતુ જો સામાન્ય પ્રદર્શનકારીઓ સામેના કેસો પણ વર્ષો સુધી ચાલુ રાખવામાં આવે તો તે સરકાર અને યુવાનો વચ્ચેનો વિશ્વાસ વધુ નબળો કરી શકે છે.
આથી સરકાર માટે સૌથી યોગ્ય રસ્તો પારદર્શક અને કેસ-દર-કેસ સમીક્ષા કરવાનો બની શકે છે.
આગળની નજર હવે સરકારના નિર્ણય પર
હાલમાં બાબુરામ રેગમી સમિતિની ભલામણો બાદ અંતિમ નિર્ણય સરકાર અને સંબંધિત કાયદાકીય પ્રક્રિયા પર નિર્ભર રહેશે. 300 જેટલા આરોપીઓ સામેના કેસ પાછા ખેંચવાની ભલામણ અમલમાં આવે છે કે તેમાં વધુ લોકોનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે, તે આગામી તબક્કામાં સ્પષ્ટ થશે.
પરંતુ એક વાત નિશ્ચિત છે કે Gen-Z આંદોલનનો કેસ હવે માત્ર કાયદાકીય મુદ્દો રહ્યો નથી. તે નેપાળમાં સરકાર અને યુવાનો વચ્ચેના વિશ્વાસની કસોટી પણ બની ગયો છે.
જો સરકાર પોતાના અગાઉના વચનથી પાછળ હટતી દેખાશે તો યુવાનોમાં નારાજગી વધવાની શક્યતા છે. બીજી તરફ, જો ગંભીર ગુનાના આરોપ ધરાવતા લોકો સામેની કાર્યવાહી પણ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવે તો સરકાર પર કાયદો અને વ્યવસ્થાને લઈને સવાલ ઊભા થઈ શકે છે.
એટલે બાલેન સરકાર સામે હવે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે તે બંને બાબતો વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવે છે.
