અંતરિક્ષમાં બનશે AI ડેટા સેન્ટર! 2029માં બ્લૂ ઓરિજિનના રોકેટથી સેટેલાઇટ મોકલશે ગૂગલ
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)ની વધતી જતી લોકપ્રિયતા વચ્ચે ટેક્નોલોજીની દુનિયામાં એક નવો પ્રયોગ શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે. અત્યાર સુધી AI ચલાવવા માટે મોટા ડેટા સેન્ટર, શક્તિશાળી સર્વર અને વીજળીની જરૂર પડતી હતી. પરંતુ હવે ગૂગલ આ વ્યવસ્થાને પૃથ્વીથી અંતરિક્ષમાં લઈ જવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. કંપનીએ પોતાના મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ માટે અબજોપતિ જેફ બેઝોસની સ્પેસ કંપની બ્લૂ ઓરિજિન સાથે હાથ મિલાવ્યો છે. આ યોજના હેઠળ 2029ની શરૂઆતમાં ખાસ AI સેટેલાઇટ અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવશે.
આ મિશન માટે બ્લૂ ઓરિજિનના શક્તિશાળી ન્યૂ ગ્લેન (New Glenn) રોકેટનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. ગૂગલનો ઉદ્દેશ્ય અંતરિક્ષમાં સૂર્યપ્રકાશથી મળતી ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને AI કમ્પ્યુટિંગ સિસ્ટમ ચલાવવાનો છે. જો આ પ્રયોગ સફળ રહેશે તો ભવિષ્યમાં પૃથ્વી પર આવેલા મોટા ડેટા સેન્ટરનો વીજળી, જમીન અને પાણીના વપરાશનો બોજ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

શું છે ગૂગલનો પ્રોજેક્ટ સનકેચર?
ગૂગલના આ મહત્વપૂર્ણ મિશનનું નામ પ્રોજેક્ટ સનકેચર (Project Suncatcher) છે. આ એક લાંબા ગાળાનો સંશોધન પ્રોજેક્ટ છે, જેના દ્વારા કંપની એ જાણવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે કે અંતરિક્ષમાં સેટેલાઇટના નેટવર્કની મદદથી મોટા પાયે AI કમ્પ્યુટિંગ શક્ય છે કે નહીં.
આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ સૂર્ય ઊર્જાથી ચાલતા અનેક નાના સેટેલાઇટનું નેટવર્ક તૈયાર કરવાની યોજના છે. દરેક સેટેલાઇટમાં ગૂગલના ખાસ ટેન્સર પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ (TPUs) લગાવવામાં આવશે. આ ચિપ્સ ખાસ કરીને AI સંબંધિત ગણતરીઓ અને મશીન લર્નિંગના કામ માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.
આ સેટેલાઇટ એકબીજા સાથે ખાસ ઓપ્ટિકલ લિંક દ્વારા જોડાશે. તેના કારણે તેઓ એકબીજા સાથે ઝડપથી ડેટાની આપ-લે કરી શકશે. કંપનીનો પ્રયાસ છે કે અનેક સેટેલાઇટ મળીને એક મોટા કમ્પ્યુટિંગ નેટવર્કની જેમ કામ કરે. આ રીતે અંતરિક્ષમાં જ AI સંબંધિત કામગીરી કરવી શક્ય બની શકે છે.
2029માં ન્યૂ ગ્લેન રોકેટથી થશે લોન્ચિંગ
ગૂગલ અને બ્લૂ ઓરિજિન વચ્ચે થયેલી સમજૂતી અનુસાર 2029ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં આ મિશન લોન્ચ કરવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. બ્લૂ ઓરિજિનનું ન્યૂ ગ્લેન રોકેટ આ સેટેલાઇટને ખાસ સન-સિંક્રોનસ ઓર્બિટમાં પહોંચાડશે.
આવી ભ્રમણકક્ષામાં સેટેલાઇટને લાંબા સમય સુધી સૂર્યપ્રકાશ મળી શકે છે. પરિણામે તેને ઊર્જા મેળવવા માટે સોલર પાવરનો સતત ઉપયોગ કરવાની તક મળશે. ગૂગલના જણાવ્યા અનુસાર દરેક સેટેલાઇટમાં અંદાજે એક સામાન્ય ડેટા સેન્ટર રેક જેટલી કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા રાખવાનો હેતુ છે.
આ લોન્ચ પ્રોજેક્ટ સનકેચર માટે ગૂગલનું પ્રથમ સમર્પિત હેવી-લિફ્ટ મિશન હશે. કંપનીના પ્રોજેક્ટના સિનિયર ડિરેક્ટર ટ્રેવિસ બીલ્સે પણ આ ભાગીદારીને અંતરિક્ષમાં AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું છે.
ગૂગલનો પહેલો પ્રયોગ પણ થઈ ચૂક્યો છે
આ પ્રોજેક્ટ માટે ગૂગલ માત્ર આયોજન જ નથી કરી રહ્યું, પરંતુ તેની ટેક્નોલોજીનું પરીક્ષણ પણ શરૂ થઈ ગયું છે. ગૂગલ અને પ્લેનેટ લેબ્સે ઓક્ટોબર 2026માં સ્પેસએક્સના રોકેટ દ્વારા પ્રોજેક્ટ સનકેચરનો પ્રારંભિક સેટેલાઇટ અંતરિક્ષમાં મોકલ્યો હતો.
આ સેટેલાઇટમાં ચાર TPU પ્રોસેસર લગાવવામાં આવ્યા છે. તેનો મુખ્ય હેતુ એ તપાસવાનો છે કે અંતરિક્ષમાં રહેલી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં AI ચિપ્સ યોગ્ય રીતે કામ કરી શકે છે કે નહીં. ખાસ કરીને લોન્ચ દરમિયાન લાગતા ઝટકા, રેડિયેશન અને અત્યંત ગરમ તથા ઠંડા તાપમાનની ચિપ્સ પર કેવી અસર થાય છે તેનું પરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
પ્રારંભિક સેટેલાઇટ સાથે સંપર્ક સ્થાપિત થયા બાદ કંપનીએ તેના કામકાજ અંગે સકારાત્મક માહિતી આપી હતી. આ અનુભવના આધારે આગળના મિશન માટે ટેક્નોલોજીમાં સુધારા કરવામાં આવી શકે છે.
અંતરિક્ષમાં AI ડેટા સેન્ટર બનાવવું કેટલું મુશ્કેલ?
આ વિચાર જેટલો રોમાંચક છે, તેને વાસ્તવિકતામાં ફેરવવો એટલો જ પડકારજનક છે. AI સર્વર સતત કામ કરે ત્યારે ઘણી ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે. પૃથ્વી પર ડેટા સેન્ટરને ઠંડું રાખવા માટે મોટા કૂલિંગ સિસ્ટમ, પંખા અને પાણીનો ઉપયોગ થાય છે.
પરંતુ અંતરિક્ષમાં હવાની અવરજવર ન હોવાથી સામાન્ય કૂલિંગ સિસ્ટમ કામ કરતી નથી. ત્યાં ખાસ રેડિએટર અને હીટ મેનેજમેન્ટ ટેક્નોલોજીની જરૂર પડશે. આ ઉપરાંત રેડિયેશનના કારણે ઇલેક્ટ્રોનિક ચિપ્સને નુકસાન થઈ શકે છે અને ડેટામાં પણ ભૂલો સર્જાઈ શકે છે.
સેટેલાઇટને અંતરિક્ષમાં મોકલવાનો ખર્ચ પણ મોટો પડકાર છે. મોટા પ્રમાણમાં સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવા અને તેમની વચ્ચે સતત ઝડપી કનેક્ટિવિટી જાળવી રાખવા માટે અદ્યતન ટેક્નોલોજીની જરૂર પડશે. તેથી નજીકના ભવિષ્યમાં આ વ્યવસ્થા સામાન્ય ડેટા સેન્ટરનું સ્થાન લઈ લેશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.

સ્પેસ ટેક્નોલોજીમાં વધી રહી છે સ્પર્ધા
અંતરિક્ષમાં ડેટા સેન્ટર બનાવવાની દિશામાં માત્ર ગૂગલ જ કામ કરી રહ્યું નથી. સ્ટારક્લાઉડ જેવી કંપનીઓ પણ આ ક્ષેત્રમાં પ્રયોગ કરી રહી છે. બીજી તરફ એલન મસ્કની સ્પેસએક્સ પણ સોલર ઊર્જાથી ચાલતા મોટા સેટેલાઇટ નેટવર્કની દિશામાં કામ કરી રહી છે.
આ સ્પર્ધા પાછળનું મુખ્ય કારણ AIની સતત વધી રહેલી માંગ છે. AI ચેટબોટ, ઇમેજ જનરેશન, મશીન લર્નિંગ અને ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ જેવી સેવાઓ માટે વધુ શક્તિશાળી સર્વરની જરૂર પડી રહી છે. તેના કારણે પૃથ્વી પર ડેટા સેન્ટર માટે વીજળી અને કૂલિંગની માંગ પણ વધી રહી છે.
જો ગૂગલનો પ્રોજેક્ટ સનકેચર સફળ થાય તો ભવિષ્યમાં AI ટેક્નોલોજી માટે એક નવો રસ્તો ખુલી શકે છે. જોકે, આ ટેક્નોલોજી સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચે તે પહેલાં ખર્ચ, સુરક્ષા, કૂલિંગ અને સેટેલાઇટ નેટવર્ક જેવા અનેક પડકારોનો ઉકેલ લાવવો પડશે. હાલમાં 2029નું મિશન આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પરીક્ષણ સાબિત થઈ શકે છે.
