ઈરાનમાં 7 મહિના બાદ બનશે કાયમી રક્ષા મંત્રી? પેઝેશ્કિયાનનો મેહરદાદ અખલાગી પર દાવ, મિસાઈલ નિષ્ણાતની પસંદગીથી વધ્યો વિશ્વનું ધ્યાન
ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને દેશના રક્ષા મંત્રાલય માટે એક મહત્વપૂર્ણ નામ આગળ ધપાવ્યું છે. લાંબા સમયથી કાયમી રક્ષા મંત્રી વિના ચાલી રહેલા મંત્રાલય માટે પેઝેશ્કિયાને વરિષ્ઠ રક્ષા અધિકારી મેહરદાદ અખલાગી કિતાબચીને નવા રક્ષા મંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરવાની દરખાસ્ત સંસદ સમક્ષ મોકલી છે.
ઈરાન માટે આ સામાન્ય સરકારી નિમણૂક નથી. છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં ઈરાનની સુરક્ષા સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર થયો છે. અમેરિકન અને ઈઝરાયેલી હુમલાઓ બાદ ઈરાનના સૈન્ય તંત્ર પર ભારે દબાણ આવ્યું છે અને આ દરમિયાન દેશના અગાઉના રક્ષા મંત્રી બ્રિગેડિયર જનરલ અઝીઝ નાસિરઝાદેહનું પણ મૃત્યુ થયું હતું. ત્યારથી રક્ષા મંત્રાલય કાર્યકારી વ્યવસ્થા હેઠળ ચાલી રહ્યું હતું. હવે પેઝેશ્કિયાન સરકારે આ મહત્વપૂર્ણ પદ માટે કાયમી ચહેરો પસંદ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે.
મેહરદાદ અખલાગી કોણ છે?
મેહરદાદ અખલાગી કિતાબચી ઈરાનના રક્ષા ક્ષેત્રમાં લાંબા સમયથી કામ કરી રહેલા અધિકારી છે. તેમની કારકિર્દી ખાસ કરીને એરોસ્પેસ અને મિસાઈલ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી રહી છે.
અખલાગી અગાઉ ઈરાનની Aerospace Industries Organization સાથે મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી સંભાળી ચૂક્યા છે. ઉપરાંત તેઓ રક્ષા મંત્રાલયમાં પણ વરિષ્ઠ પદ પર રહી ચૂક્યા છે. એટલે તેઓ રાજકીય રીતે બહારથી લાવવામાં આવેલા નવા ચહેરા કરતાં ઈરાનના સંરક્ષણ તંત્રની અંદરથી આવતા અનુભવી અધિકારી છે.
આ જ બાબત તેમની પસંદગીને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. પેઝેશ્કિયાને એવા સમયે રક્ષા મંત્રી માટે એવા વ્યક્તિનું નામ આગળ ધપાવ્યું છે, જેને દેશના સંરક્ષણ ઉદ્યોગ, મિસાઈલ ટેક્નોલોજી અને એરોસ્પેસ ક્ષેત્રની કામગીરીનો લાંબો અનુભવ છે.
7 મહિના સુધી કેમ ખાલી રહ્યું રક્ષા મંત્રાલય?
ઈરાનનું રક્ષા મંત્રાલય ફેબ્રુઆરીથી કાયમી વડા વિના ચાલી રહ્યું છે. શરૂઆતના અમેરિકન-ઈઝરાયેલી હવાઈ હુમલાઓ દરમિયાન તત્કાલીન રક્ષા મંત્રી અઝીઝ નાસિરઝાદેહનું મૃત્યુ થયું હતું.
તેમના મૃત્યુ બાદ રક્ષા મંત્રાલયની જવાબદારી તાત્કાલિક ધોરણે મેજિદ એબ્ન-એ-રેઝાને સોંપવામાં આવી હતી. તેઓ અગાઉ રક્ષા મંત્રાલયમાં ડેપ્યુટી મંત્રી રહી ચૂક્યા હતા અને માર્ચથી કાર્યકારી રક્ષા મંત્રી તરીકે કામ કરતા હતા. તેમણે દેશ-વિદેશમાં મંત્રાલયનું પ્રતિનિધિત્વ પણ કર્યું હતું, પરંતુ તેમને કાયમી રક્ષા મંત્રી તરીકે આગળ કરવામાં આવ્યા નહોતા.
હવે અખલાગીનું નામ આગળ આવતાં એવું લાગી રહ્યું છે કે સરકાર લાંબા સમયથી ચાલતી આ અસ્થાયી વ્યવસ્થાનો અંત લાવવા માગે છે.
અંતિમ નિર્ણય હજુ બાકી છે
રાષ્ટ્રપતિએ નામ મોકલી દીધું હોવા છતાં અખલાગી હજુ સત્તાવાર રીતે રક્ષા મંત્રી બન્યા નથી.
ઈરાનના બંધારણ મુજબ રાષ્ટ્રપતિ મંત્રી માટે ઉમેદવારનું નામ સંસદ સમક્ષ રજૂ કરે છે. ત્યારબાદ સંસદની સંબંધિત સમિતિ ઉમેદવારની નીતિઓ, કાર્યક્રમો અને પૃષ્ઠભૂમિની સમીક્ષા કરે છે. ત્યારબાદ સંસદમાં વિશ્વાસ મત યોજાય છે.
જો અખલાગીને જરૂરી સમર્થન મળી જાય તો તેઓ સત્તાવાર રીતે ઈરાનના રક્ષા મંત્રીનું પદ સંભાળી શકશે. હાલ આગામી પ્રક્રિયા સંસદીય સમીક્ષા અને વિશ્વાસ મત પર નિર્ભર છે.
અખલાગીની પસંદગીથી શું સંકેત મળે છે?
અખલાગીની કારકિર્દીને જોતા તેમની પસંદગીમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત મળે છે. ઈરાન હાલમાં પોતાની રક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે અનુભવી અને ટેક્નિકલ પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા અધિકારી પર ભરોસો મૂકી રહ્યું છે.
તેમનો અનુભવ માત્ર વહીવટી બાબતો સુધી સીમિત નથી. તેઓ ઈરાનના એરોસ્પેસ અને મિસાઈલ ઉદ્યોગ સાથે પણ જોડાયેલા રહ્યા છે.
આથી નવી નિમણૂકને માત્ર મંત્રાલયની ખાલી જગ્યા ભરવાના પ્રયાસ તરીકે જોવું પૂરતું નહીં હોય. વર્તમાન યુદ્ધ અને પ્રાદેશિક તણાવની સ્થિતિમાં ઈરાન પોતાના સંરક્ષણ ઉદ્યોગને કેવી રીતે આગળ ધપાવે છે, તેમાં રક્ષા મંત્રીની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોના કારણે પણ નામ ચર્ચામાં
અખલાગીનું નામ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અગાઉ પણ ચર્ચામાં આવી ચૂક્યું છે. તેમની સામે અમેરિકા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા પ્રતિબંધાત્મક કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલો છે.
યુએન સુરક્ષા પરિષદે 2007માં તેમને ઈરાનના મિસાઈલ કાર્યક્રમ સાથે જોડાયેલી સંસ્થા Shahid Bagheri Industrial Groupના વડા તરીકે સૂચિબદ્ધ કર્યા હતા. અગાઉના પ્રતિબંધો ફરી અમલમાં આવ્યા બાદ 2025માં તેમનું નામ ફરી પ્રતિબંધ યાદીમાં આવ્યું હતું. અમેરિકા દ્વારા પણ 2020માં તેમની સામે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.
આ પૃષ્ઠભૂમિને કારણે તેમની સંભવિત નિમણૂક આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયનું ધ્યાન ખેંચે તે સ્વાભાવિક છે.
મિસાઈલ અને એરોસ્પેસ ક્ષેત્રમાં અનુભવ કેમ મહત્વનો?
ઈરાનની સુરક્ષા નીતિમાં મિસાઈલ કાર્યક્રમનું મહત્વ ઘણું છે. પરંપરાગત હથિયારો ઉપરાંત ઈરાન લાંબા સમયથી બેલિસ્ટિક મિસાઈલ, ડ્રોન અને એરોસ્પેસ ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રમાં પોતાની ક્ષમતાઓ વિકસાવતું રહ્યું છે.
અખલાગીનો વ્યાવસાયિક અનુભવ આ ક્ષેત્રો સાથે જોડાયેલો હોવાથી, જો તેઓ રક્ષા મંત્રી બને છે તો સંરક્ષણ ઉત્પાદન અને સ્વદેશી સૈન્ય ટેક્નોલોજી પર તેમનું ધ્યાન રહેવાની શક્યતા છે.
ઈરાન માટે આ ખાસ કરીને મહત્વનું છે કારણ કે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોને કારણે વિદેશમાંથી આધુનિક સૈન્ય સાધનો મેળવવા પર લાંબા સમયથી મુશ્કેલીઓ રહી છે. આવી સ્થિતિમાં સ્થાનિક રક્ષા ઉદ્યોગને મજબૂત બનાવવો દેશની વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત બની ગયો છે.
યુદ્ધ બાદ ઈરાનની રક્ષા નીતિમાં શું બદલાશે?
ઈરાન હાલમાં અત્યંત સંવેદનશીલ સુરક્ષા વાતાવરણમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. અમેરિકન અને ઈઝરાયેલી હુમલાઓ બાદ દેશના સૈન્ય માળખાને નુકસાન થયું હોવાના અહેવાલો આવ્યા છે.
આ સ્થિતિમાં નવા રક્ષા મંત્રી સામે અનેક પડકારો હશે.
સૌથી પ્રથમ પડકાર સૈન્ય માળખાની પુનઃવ્યવસ્થા કરવાનો રહેશે. બીજો પડકાર રક્ષા ઉત્પાદન ક્ષમતાને જાળવી રાખવાનો રહેશે. ત્રીજો પડકાર હવાઈ સંરક્ષણ અને મિસાઈલ ક્ષમતાઓને વધુ અસરકારક બનાવવાનો રહેશે.
આ ઉપરાંત ડ્રોન યુદ્ધે પણ આધુનિક સૈન્યની વ્યૂહરચનામાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે. ઈરાન લાંબા સમયથી ડ્રોન ટેક્નોલોજીમાં રોકાણ કરતું આવ્યું છે, તેથી આગામી સમયમાં આ ક્ષેત્ર પણ રક્ષા મંત્રાલયની પ્રાથમિકતાઓમાં રહી શકે છે.
રક્ષા મંત્રીનું પદ ઈરાનમાં કેટલું સંવેદનશીલ છે?
ઈરાનની રાજકીય વ્યવસ્થામાં રક્ષા મંત્રીનું પદ સામાન્ય કેબિનેટ પદ કરતાં વધારે સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે.
રાષ્ટ્રપતિ મંત્રીનું નામ સંસદમાં મોકલે છે અને સંસદ વિશ્વાસ મત આપે છે, પરંતુ રક્ષા અને સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા મહત્વના નિર્ણયોમાં દેશના સર્વોચ્ચ નેતૃત્વની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ રહે છે.
અહેવાલો અનુસાર, ઈરાનમાં રક્ષા મંત્રી જેવા સંવેદનશીલ પદ માટેના ઉમેદવારોને પરંપરાગત રીતે ઉપરના રાજકીય-સુરક્ષા તંત્ર સાથે સંકલન બાદ આગળ ધપાવવામાં આવે છે. તેથી અખલાગીનું નામ આગળ આવવું માત્ર રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયાનનો વહીવટી નિર્ણય નથી, પરંતુ ઈરાનના વ્યાપક સુરક્ષા માળખાની દિશા સાથે પણ જોડાયેલું માનવામાં આવી શકે છે.
પેઝેશ્કિયાન સામે પણ મોટો પડકાર
રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન માટે રક્ષા મંત્રીની પસંદગી એક પડકારજનક રાજકીય નિર્ણય છે.
એક તરફ તેમને એવો અધિકારી જોઈએ છે જે સૈન્ય અને રક્ષા ક્ષેત્રમાં અનુભવી હોય અને બીજી તરફ તેમને સંસદમાંથી પણ જરૂરી સમર્થન મેળવવું પડશે.
હાલની યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં રક્ષા મંત્રાલયનું નેતૃત્વ કોઈ સામાન્ય વહીવટી જવાબદારી નથી. રાષ્ટ્રપતિને એવો ચહેરો પસંદ કરવો પડે છે જે સૈન્ય નેતૃત્વ, રક્ષા ઉદ્યોગ અને રાજકીય તંત્ર વચ્ચે અસરકારક રીતે કામ કરી શકે.
અખલાગીની લાંબી રક્ષા ક્ષેત્રની કારકિર્દી કદાચ તેમની પસંદગી પાછળનું મુખ્ય કારણ બની શકે છે.
અમેરિકાની નજર પણ રહેશે
જો અખલાગી રક્ષા મંત્રી તરીકે મંજૂર થાય છે તો અમેરિકા અને અન્ય પશ્ચિમી દેશો પણ તેમની નિમણૂકને નજીકથી જોશે.
તેનું એક કારણ તેમનો ભૂતકાળનો મિસાઈલ અને રક્ષા ઉદ્યોગ સાથેનો સંબંધ છે. બીજું કારણ ઈરાનના વર્તમાન સૈન્ય કાર્યક્રમો છે.
જો નવી સરકાર રક્ષા ઉત્પાદન, મિસાઈલ ટેક્નોલોજી અથવા એરોસ્પેસ કાર્યક્રમોને વધુ ઝડપ આપે તો પશ્ચિમી દેશોની ચિંતા વધી શકે છે. બીજી તરફ ઈરાન માટે આ તમામ કાર્યક્રમો તેની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આત્મનિર્ભરતાનો ભાગ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
આ મતભેદ આગામી સમયમાં ઈરાન અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
મધ્યપૂર્વના સમીકરણ પર પણ અસર
ઈરાનના રક્ષા મંત્રાલયમાં કાયમી નેતૃત્વ આવવાનો પ્રાદેશિક સુરક્ષા પર પણ પ્રભાવ પડી શકે છે.
ઈરાન મધ્યપૂર્વમાં લાંબા સમયથી એક મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય શક્તિ છે. તેના મિસાઈલ અને ડ્રોન કાર્યક્રમો, નૌકાદળની ક્ષમતાઓ અને પ્રાદેશિક સાથી સંગઠનો સાથેના સંબંધોને કારણે તેની રક્ષા નીતિનો સીધો પ્રભાવ સમગ્ર વિસ્તારમાં પડે છે.
ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેનો તણાવ, અમેરિકા સાથેના સંબંધો અને પર્શિયન ગલ્ફની સુરક્ષા—આ તમામ મુદ્દાઓમાં ઈરાનના રક્ષા મંત્રાલયની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે.
એટલે અખલાગીની નિમણૂક માત્ર તેહરાનની આંતરિક રાજનીતિનો મુદ્દો નથી.
હવે આગળ શું થશે?
હવે તમામ નજર ઈરાની સંસદ પર રહેશે. સંબંધિત સમિતિ અખલાગીના કાર્યક્રમ અને નીતિઓની સમીક્ષા કરશે. ત્યારબાદ સંસદમાં વિશ્વાસ મત યોજાશે.
જો તેમને મંજૂરી મળે છે તો લગભગ સાત મહિના પછી ઈરાનને કાયમી રક્ષા મંત્રી મળશે. ત્યારબાદ તેમની સામે સૌથી મોટો પડકાર દેશની બદલાયેલી સુરક્ષા સ્થિતિમાં રક્ષા મંત્રાલયને સ્થિર કરવાનો રહેશે.
તેમણે એકસાથે અનેક મોરચે કામ કરવું પડશે—સૈન્ય પુનઃગઠન, રક્ષા ઉત્પાદન, મિસાઈલ અને ડ્રોન કાર્યક્રમો, હવાઈ સંરક્ષણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોના પડકારો.
આ નિમણૂકનો સૌથી મોટો અર્થ શું?
મેહરદાદ અખલાગીનું નામ આગળ કરીને ઈરાને કદાચ એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે વર્તમાન સમયમાં રક્ષા મંત્રાલય માટે અનુભવી ટેક્નિકલ અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રની પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા અધિકારીને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી રહી છે.
યુદ્ધ પછીની સ્થિતિમાં આ પસંદગી ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. જો તેઓ મંત્રી બને છે તો તેમનું મુખ્ય કામ માત્ર મંત્રાલય ચલાવવાનું નહીં, પરંતુ ઈરાનની રક્ષા વ્યવસ્થાને આગામી પડકારો માટે તૈયાર કરવાનું રહેશે.
સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને તેમના ભૂતકાળના રક્ષા ક્ષેત્રના રેકોર્ડને કારણે તેમની નિમણૂક વિશ્વના મોટા દેશો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સંકેત બની શકે છે.
